Yoğun bakımda yaşam destek ünitesine bağlı, kalbi atan ama beyni tamamen işlevini yitirmiş bir hasta… Aileler için en zor anlardan biri, doktorların “beyin ölümü gerçekleşti” dediği andır. Kalp hâlâ atarken kişinin öldüğünü kabul etmek zordur. Dinî açıdan bu durum nasıl değerlendirilir?
Ölümün tanımı kimin işidir?
Kur’an ve hadislerde ölüm, ruhun bedenden ayrılması şeklinde tarif edilir; ancak bu ayrılışın zamanı ve belirtileri tanımlanmamıştır. Klasik fıkıh kitapları da ölümün belirtilerini kendi dönemlerinin bilgisine göre sayar: nefesin kesilmesi, gözün açık kalması, bedenin soğuması gibi. Bu yüzden DİYK, ölümün hangi şartlarda ve ne zaman gerçekleştiğinin belirlenmesini tıbbın alanına bırakır.
DİYK’nin görüşü
Kurul, günümüzde bazı tartışmalar olsa da hem tıp hem hukuk çevrelerinde genel kanaatin beyin ölümünün “ölüm” olduğu yönünde olduğunu belirtir. Türkiye’de Organ ve Doku Nakli Hizmetleri Yönetmeliği de beyin ölümünü “bütün beyin fonksiyonlarının tam ve geri dönüşümsüz olarak kaybı” şeklinde tanımlayan klinik bir tanı olarak kabul eder.
DİYK 14 Aralık 2006 tarihli mütalaasında, yaşam destek ünitesine bağlı bir kişinin, beyninin kesin olarak bütün fonksiyonlarını yitirdiğine ve bu durumdan geri dönüşün imkânsız olduğuna uzman tabiplerce karar verilmesi şartıyla yaşam destek ünitesinden çıkarılabileceğini belirterek beyin ölümünü ölüm olarak değerlendirmiştir. İslam İşbirliği Teşkilatı’na bağlı Uluslararası İslam Fıkıh Akademisi başta olmak üzere İslam dünyasının önemli fetva kurulları da bu görüştedir.
Önemli ayrımlar
- Beyin ölümü ile bitkisel hayat aynı değildir. Bitkisel hayattaki hastanın beyin sapı çalışır, kendiliğinden nefes alabilir ve nadiren de olsa iyileşme ihtimali vardır. Bu hasta ölü değildir; tedavisinin sürdürülmesi gerekir. Bkz. ötanazi.
- Karar, uzman bir heyetçe verilmelidir. Türkiye’de beyin ölümü tanısı, mevzuatta belirtilen uzman hekimlerden oluşan bir kurul tarafından ve belirli testlerle konur.
- Organ bağışı: Organların nakil için alınabilmesi, beyin ölümünün kesinleşmesinden sonra mümkündür. Bkz. organ nakli ve bağışı.
Cenaze ve miras hükümleri
Beyin ölümü gerçekleşmiş kişinin cihazları kapatıldıktan sonra cenaze işlemleri (yıkama, kefenleme, namaz, defin) başlar. Mirasın açılması, iddet gibi hükümler bakımından ölüm anı, resmî ölüm tutanağında belirtilen zamandır.
Kaynaklar: Zümer 39/42; Secde 32/11; Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu (DİYK), “Beyin ölümü dinen ölüm olarak kabul edilebilir mi?”, 14.12.2006 tarihli mütalaa (kurul.diyanet.gov.tr); Uluslararası İslam Fıkıh Akademisi, 17 (5/3) sayılı karar (1986); Organ ve Doku Nakli Hizmetleri Yönetmeliği.