Jelatin; şekerlemelerden yoğurtlara, pastalardan ilaç kapsüllerine kadar pek çok üründe kullanılır. Dünyada üretilen jelatinin önemli bir kısmı domuz derisinden elde edilir. Müslüman tüketicinin en çok sorduğu konulardan biri budur: Domuz jelatini üretimden sonra “başka bir madde” olur mu?
İstihale nedir?
Fıkıhta istihale, necis veya haram bir maddenin yapısal olarak değişip isim, özellik ve nitelikleri bakımından başka bir maddeye dönüşmesidir. Klasik örnek, şarabın sirkeye dönüşmesidir: Sirke artık şarap değildir ve helaldir. Hanefîlerin de aralarında bulunduğu birçok âlim istihalenin necis bir maddeyi temiz hâle getirebileceğini kabul eder. Bu yüzden jelatin tartışmasının özü, üretim sırasında gerçek bir istihale olup olmadığıdır.
DİYK’nin görüşü
Din İşleri Yüksek Kurulu, helal ve usulüne göre kesilmiş hayvanların deri ve kemiklerinden elde edilen jelatinin helal olduğunda hiçbir tartışma olmadığını belirtir. Domuz jelatini konusunda ise uzman görüşlerini değerlendirir: Birçok uzmana göre jelatin, üretim sırasında bazı amino asit ve karbonhidrat yapılarını kaybetse de kollajenin amino asit dizisini büyük ölçüde korur. Değişim, gerçek bir kimyasal dönüşüm değil, bazı fiziksel ve kimyasal özelliklerde farklılaşmadır.
Kurul, istihaleden söz edebilmek için maddenin tam bir kimyasal değişime uğraması gerektiğini, jelatinde ise istihaleden çok bir ayrıştırma işlemi yapıldığını belirtir. Sonuç olarak:
- Kollajenin kaynağı olan hayvan helal değilse, ondan üretilen jelatin de helal değildir.
- Kaynağının helal olduğu bilinmeyen jelatinlerin Müslümanların tüketeceği gıdaların üretiminde kullanılması caiz değildir.
- İçinde domuz kaynaklı jelatin olduğu kesin olarak bilinen gıdaların tüketimi caiz değildir.
İlaçlar ve kapsüller
İlaç meselesinde zaruret ilkesi devreye girer. DİYK’ye göre bir hastalığın tedavisi için helal maddelerden üretilmiş bir ilaç henüz yoksa veya bu ilaca ulaşma imkânı yoksa, haram bir maddenin veya bundan üretilmiş bir ilacın, mesleki ehliyetine ve dürüstlüğüne güvenilen uzman bir doktor tarafından tavsiye edilmesi hâlinde kullanılmasında dinen sakınca yoktur. Çünkü “zaruretler yasakları mubah kılar” (Mecelle, md. 21). Ancak zaruret ortadan kalkar ve helal maddelerden yapılmış bir ilaç bulunursa, helal olanı kullanmak gerekir; çünkü “zaruretler kendi miktarlarınca takdir olunur” (Mecelle, md. 22).
Pratikte şunlar yapılabilir:
- Eczacınızdan aynı etken maddeyi içeren tablet, şurup veya bitkisel (HPMC) kapsüllü muadil bir ilaç olup olmadığını sorun.
- Kapsülün içindeki toz, doktorun onayıyla kapsülden çıkarılarak kullanılabiliyorsa bu da bir seçenektir.
- Alternatif yoksa tedaviyi aksatmayın. Sağlığı korumak dinî bir sorumluluktur.
Helal sertifikası
Türkiye’de Helal Akreditasyon Kurumu (HAK) tarafından akredite edilmiş kuruluşların verdiği helal sertifikaları, jelatin ve benzeri katkı maddelerinin kaynağı hakkında güvence sağlar. Ambalajda jelatinin kaynağı belirtilmiyorsa, üreticiye sormak veya sertifikalı ürünleri tercih etmek en güvenli yoldur.
Kaynaklar: Bakara 2/173; En‘âm 6/145; Mecelle, md. 21-22; İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, “Bâbü’l-enceâs” (istihale); Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu (DİYK), “Domuzdan üretilen jelatin caiz midir?”, “Kullanılması veya yenilmesi haram bir maddenin ya da bunlardan imal edilen ilaçların tedavide kullanılması caiz midir?” (kurul.diyanet.gov.tr); TDV İslâm Ansiklopedisi, “İstihâle” maddesi (Ek-1, s. 674-676); I. Ulusal Helal ve Sağlıklı Gıda Kongresi Bildirileri (Ankara, 2011).
