Bir işi hızlandırmak için memura “çay parası”, ameliyat öncesi doktora zarf, not için öğretmene pahalı hediye, ihale öncesi yetkiliye “bayram hediyesi”… Toplumda bazen “adettir”, “teşekkürdür” diye normalleştirilen bu uygulamaların İslam’daki karşılığı nedir?
Hediye güzeldir, rüşvet haramdır
Hz. Peygamber (s.a.v.) “Hediyeleşin ki aranızdaki sevgi artsın” buyurmuş (Muvatta’, Hüsnü’l-hulk, 16), kendisi de hediye kabul edip karşılığını vermiştir. Öte yandan rüşveti kesin bir dille yasaklamıştır: “Allah rüşvet verene de alana da lanet etsin” (Ebû Dâvûd, Akdiye, 4; Tirmizî, Ahkâm, 9). Kur’an da “Mallarınızı aranızda haksız yere yemeyin ve insanların mallarından bir kısmını bile bile günaha girerek yemeniz için onları hâkimlere aktarmayın” buyurur (Bakara 2/188).
Görevlilere verilen hediye
Hz. Peygamber zekât toplamakla görevlendirdiği İbnü’l-Lütbiyye döndüğünde “Bu sizin, bu da bana hediye edildi” deyince minbere çıkmış ve şöyle buyurmuştur:
Başka bir hadiste de “Yetkililerin aldığı hediyeler ganimetten aşırmak gibidir” buyrulmuştur (Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ, X, 233). DİYK bu delillere dayanarak, yetkili makamlarda bulunan kişilerin bu göreve gelmeden önce aralarında hediyeleşme âdeti olmayan kişilerden, her ne ad altında olursa olsun hediye ve bağış kabul etmelerinin caiz olmadığını, bunun rüşvet olarak değerlendirilebileceğini belirtir.
Ölçüler
- Görev sebebiyle mi? Kişi o makamda olmasaydı bu hediyeyi alır mıydı? Cevap hayırsa, hediye görevle ilgilidir.
- Önceden hediyeleşme var mıydı? Akraba ve eski dostlar arasındaki olağan hediyeleşme, görevle bağlantılı bir iş yoksa devam edebilir.
- Bekleyen bir iş var mı? Hediyeyi veren kişinin, hediye alan görevlinin önünde bekleyen bir işi, davası, ihalesi, sınavı veya tedavisi varsa hediye rüşvet şüphesi taşır.
- Hakkı olanı almak için mi? Fakihler, hakkını başka yolla alamayan ve zulme uğrayan kişinin zulmü önlemek için mecburen bir şey vermesini alan kişi açısından haram, veren açısından ise zaruret hâlinde farklı değerlendirmiştir. Bu, istisnai bir durumdur ve kolaylıkla başvurulacak bir yol değildir.
Pratik örnekler
- Tedavi bittikten sonra doktora teşekkür için verilen küçük, sembolik bir hediye (çiçek, kart) ile ameliyattan önce verilen para aynı değildir. İkincisi rüşvettir.
- Öğretmene yıl sonunda sınıfça verilen sembolik bir hediye ile not dönemi öncesi velinin tek başına verdiği pahalı hediye farklıdır.
- Kamu görevlileri için yasal düzenlemeler de hediye kabulünü sınırlar. Kamu Görevlileri Etik Kurulu yönetmeliği, görevle ilgili hediye alınmasını yasaklar.
Rüşvetle elde edilen kazanç
Rüşvet olarak alınan mal sahibine iade edilir. Kamu hakkı söz konusuysa kamuya iade edilir. Bkz. haram kazanç ne yapılmalı.
Kaynaklar: Bakara 2/188; Buhârî, Hibe, 17; Müslim, İmâre, 26; Ebû Dâvûd, Akdiye, 4; Tirmizî, Ahkâm, 9; Muvatta’, Hüsnü’l-hulk, 16; Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ, X, 233; Merğînânî, el-Hidâye, III, 103; Mevsılî, el-İhtiyâr, II, 86; Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu (DİYK), “Yetkili makamlarda bulunanların hediye kabul etmeleri caiz midir?” (kurul.diyanet.gov.tr); Kamu Görevlileri Etik Davranış İlkeleri ile Başvuru Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik, md. 15.