Marketlerde “her 500 liralık alışverişe bir çekiliş hakkı”, sosyal medyada “takip et, paylaş, kazan” çekilişleri, kredi kartlarında biriken puanlar, uygulamalarda “çarkı çevir” kampanyaları… Bunların hepsi kumar mı? Hayır. Ölçü basit ama önemlidir.
Temel ölçü: Kaybeden bir şey kaybediyor mu?
DİYK’ye göre taraflardan birinin kazanıp diğerinin kaybettiği bütün şans oyunları kumardır. Buna karşılık sadece kazananın kârlı çıktığı, kaybedenin ise zarara uğramadığı uygulamalar kumar niteliğinde değildir. Bu ölçüye göre:
- Alışveriş karşılığında verilen ücretsiz kupon: Müşteri malı zaten normal fiyatına almıştır. Çekiliş kuponu satıcının bir hediyesidir. Kazanamayan müşteri bir şey kaybetmez. DİYK, bu şekilde çıkan hediyeleri almada sakınca olmadığını belirtir.
- Katılım için ayrıca ücret ödenen çekiliş: Kupon, SMS veya “çekiliş bileti” için ücret ödeniyorsa, ödenen para şans yoluyla kazanca bağlanmıştır ve bu kumardır.
- Sosyal medya çekilişleri: Takip etmek, beğenmek veya paylaşmak dışında ücret alınmıyorsa kumar değildir. Ancak “ücretli SMS ile katıl” şeklindeki yarışmalar kumardır.
- Fiyatı çekilişe göre artırılmış ürünler: “Kutunun içinden şanslıysan altın çıkar” gibi, ürünün fiyatının içine çekiliş bedelinin açıkça eklendiği ve alıcının asıl amacının ürün değil ikramiye olduğu uygulamalar kumara yaklaşır. “Sürpriz kutu” (loot box) gibi dijital oyun içi ücretli şans kutuları da bu kapsamda değerlendirilir.
Kredi kartı ve alışveriş puanları
DİYK’ye göre banka kartlarıyla yapılan alışverişlerde biriken puanların kullanılması, puanı veren kurumun kazancının helal olup olmamasına bağlıdır. Kazancının çoğu helal olan kurumların verdiği puanları kullanmak caiz, kazancının çoğu haram olanların verdiği puanları kullanmak caiz değildir. Hanefî fakihi Mevsılî’nin, kazancının çoğu helal olan kişinin hediyesinin kabul edilebileceği yönündeki görüşü bu hükmün dayanağıdır.
Kurul, puan uygulamasında banka ile üye iş yerlerinin farklı oranlarda katkı yaptığını, bu durumda hediyeyi verenin kazancına göre hareket edileceğini belirtir. Ayrıca bankanın puanı karşılığında her ay belli bir harcama yapmak üzere bankaya taahhütte bulunmak, kişiyi tüketime ve alışverişe zorladığı için uygun görülmez.
Market zincirlerinin, havayollarının veya mağazaların kendi sadakat programlarında verdikleri puanlar, satıcının müşterisine yaptığı bir indirim veya hediyedir; kullanılmasında sakınca yoktur.
İndirim kuponları ve para iadesi
Satıcının veya aracı platformun alışveriş karşılığında verdiği indirim kuponları ve para iadesi (cashback), satış bedelinde bir indirimdir. Fiyat baştan belli olduğu sürece caizdir.
Kaynaklar: Mâide 5/90; Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi‘, VI, 206; Mevsılî, el-İhtiyâr, IV, 187; Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu (DİYK), “Market ve mağazalarda alışveriş karşılığında verilen çekiliş kuponlarına çıkan hediyeler helal midir?”, “Kredi kartı veya bankamatik kartı ile yapılan alışverişlerde verilen hediye puanları kullanmak caiz midir?”, “Alışveriş karşılığında firmalar tarafından verilen hediye puanı kullanmak caiz midir?” (kurul.diyanet.gov.tr).