Kamu kurumları ve özel şirketler, çalışanlarının maaşlarını hangi bankanın ödeyeceğini belirlerken bankalardan teklif alır. Bankalar da maaş müşterisi kazanmak için kişi başına belli bir promosyon öder. Bu para çoğunlukla çalışanlara dağıtılır. Peki bu parayı almak ve kullanmak caiz midir?
Promosyon neden tartışmalıdır?
Banka bu ödemeyi, maaş hesaplarında toplanacak parayı kullanarak kazanç sağlamayı hesaplayarak yapar. Geleneksel bankalar bu parayı büyük ölçüde faizli kredilerde değerlendirir. Böylece promosyon, çalışanların hesaplarında tutacağı paranın bankaca kullanılmasına karşılık verilmiş bir menfaat görünümü kazanır. Fıkıhta “Menfaat sağlayan her borç faizdir” kaidesi bu yüzden akla gelir.
Öte yandan promosyon, belirli bir borca, belirli bir süreye ve oranlı bir fazlalığa bağlı değildir. Çalışan bankaya bir borç vermiş de sayılmaz; hesabındaki parayı istediği an çekebilir. Bu yönüyle faizin tanımına tam olarak uymaz.
DİYK’nin görüşü
Din İşleri Yüksek Kurulu bu iki yönü birlikte değerlendirerek promosyonların “işleyiş bakımından faize tam olarak benzemese de faiz şüphesinden tümüyle uzak olmadığını” belirtir. Bu sebeple temel ihtiyaçlarını karşılayacak durumda olanların bu parayı kendileri ve bakmakla yükümlü oldukları kişiler için kullanmamalarını, ihtiyaç sahibi fakirlere vermelerini uygun görür.
Bu hüküm, Hz. Peygamber’in şüpheli şeylerden sakınmayı öğütleyen hadisine dayanır: “Helal bellidir, haram da bellidir. İkisinin arasında pek çok insanın bilmediği şüpheli şeyler vardır. Şüpheli şeylerden sakınan dinini ve ırzını korumuş olur” (Buhârî, Îmân, 39; Müslim, Müsâkât, 107).
Katılım bankası promosyonu
Maaş anlaşmasını faizsiz esasla çalışan bir katılım bankası yapmışsa promosyonun kaynağı meşru ticarî faaliyetler olacağından aynı şüphe söz konusu değildir. Çalışanların kurumlarından, maaş anlaşmasında katılım bankalarına da teklif hakkı tanınmasını talep etmeleri meşru bir istektir.
Kaynaklar: Buhârî, Îmân, 39; Müslim, Müsâkât, 107; Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi‘, VII, 395; Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu (DİYK), “Banka promosyonu caiz midir?” (kurul.diyanet.gov.tr).