Ticaret hayatında vadeli satışlar genellikle çek ve senetle yapılır. Nakde sıkışan esnaf, elindeki ileri tarihli çeki bir tanıdığına, bir “kırdırma”cıya veya faktoring şirketine daha düşük bir bedelle verip hemen para alır. Bu yaygın uygulamanın dinî hükmü nedir?
Çek kırdırmak neden faizdir?
Elinde 100.000 liralık, üç ay vadeli bir çek olan kişi bunu bugün 90.000 liraya kırdırırsa, aslında üç ay sonraki 100.000 lirayı bugünkü 90.000 lirayla değiştirmiş olur. Aynı cins paranın hem fazlalıkla hem vadeyle değişimi, faizin iki türünü birden içerir: fazlalık faizi (ribe’l-fadl) ve vade faizi (ribe’n-nesîe). DİYK bu sebeple çek, senet ve benzeri kıymetli evrakın vadesinden önce üçüncü kişilere daha düşük bedelle satılmasını caiz görmez. Kurul, bedellerin farklı cins olması hâlinde de vade faizinin oluşacağını belirtir.
Faktoring
Faktoring şirketleri, vadeli satış yapan şirketlerin fatura edilmiş alacaklarını iskontolu olarak peşin satın alır ve vadesinde tahsil eder. DİYK bu işlemi de aynı cins paranın daha düşük bir parayla değişimi olarak niteler ve caiz görmez.
Katılım bankalarının bazı ürünlerinde alacak tahsilatı için vekâlet ücreti karşılığında hizmet verilmesi veya ihracatçıya malı teminat gösterilerek murâbaha ile finansman sağlanması gibi farklı yapılar kullanılır. Bu ürünlerin uygunluğu, işlemin gerçek mahiyetine göre ayrıca değerlendirilir.
Borçlunun erken ödemede indirim istemesi
Farklı bir durum, borçlunun kendisinin, borcu vadesinden önce ödemek karşılığında alacaklıdan indirim istemesidir. Klasik fıkıhta “da‘ ve teacca‘” (indir ve peşin al) diye bilinen bu mesele tartışmalıdır. Sahabeden İbn Ömer gibi bazıları bunu zamanın satılması saydığı için hoş görmemiş, İbn Abbas ise caiz görmüştür. Hanefî fakihleri, erken ödeme karşılığında indirimin şart koşulmasını uygun bulmamıştır. Uluslararası İslam Fıkıh Akademisi de taksitli satışlarla ilgili kararında, erken ödeme sırasında indirimin önceden bir anlaşmaya bağlanmadan, iki tarafın o anki rızasıyla yapılmasını caiz görmüştür. Buna göre alacaklının, borç vadesinden önce ödenirken kendiliğinden yaptığı indirim meşrudur; borç akdinin başında “erken öderse şu kadar indirim” şeklinde bağlayıcı bir şart konulması ise uygun değildir. Bu işlemde üçüncü bir kişi araya girmediği için “kırdırma” ile aynı değildir.
Nakit sıkıntısında meşru yollar
- Borçludan, erken ödeme karşılığında önceden şartsız bir indirim talep etmek.
- Katılım bankalarının ticari finansman ürünleri (malın alımını finanse eden murâbaha gibi).
- Esnaf arasında faizsiz borç (karz-ı hasen) ve yardımlaşma sandıkları. DİYK, faizsiz borç veren yardımlaşma sandıklarını, borca karşı fazlalık şart koşulmamak kaydıyla caiz görür.
Kaynaklar: Bakara 2/275-279; Merğînânî, el-Hidâye, III, 61; Mevsılî, el-İhtiyâr, II, 73; Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu (DİYK), “Çek, senet vb. kıymetli evrakın üçüncü şahıslara kırdırılarak daha düşük bir bedelle tahsil edilmesi caiz midir?”, “Faktoring firmalarının, vadeli satış yapmış şirketlerin alacaklarını iskontolu olarak peşin satın almaları caiz midir?”, “Yardımlaşma sandığından borç olarak alınan para geri ödenirken bir fazlalık ödenmesi caiz midir?” (kurul.diyanet.gov.tr); Uluslararası İslam Fıkıh Akademisi, 64 (2/7) sayılı karar (taksitli satış).