“Evden forex ile para kazanın” reklamları sosyal medyada çok yaygın. Forex (foreign exchange), dövizlerin birbirine karşı alınıp satıldığı uluslararası piyasanın adıdır. Ancak bireysel yatırımcılara sunulan forex işlemlerinin neredeyse tamamı kaldıraçlıdır ve fıkhî açıdan ciddi sorunlar taşır.
Kaldıraçlı işlem nedir?
Kaldıraçlı işlemde yatırımcı, örneğin 1.000 dolar teminat yatırır ve aracı kurum ona 10.000 dolarlık işlem yapma imkânı verir (1:10 kaldıraç). Aradaki 9.000 dolar aracı kurumun yatırımcıya verdiği bir kredidir. Pozisyon ertesi güne taşındığında “swap” veya “gecelik finansman” adıyla bir ücret alınır ya da ödenir. Yatırımcı dövizi fiilen teslim almaz; pozisyon kapatıldığında sadece kâr veya zarar hesabına yansır.
Neden caiz değil?
- Sarf akdinin şartı yerine gelmez. Döviz, altın ve gümüş gibi paraların birbirleriyle değişimine “sarf” denir ve sarfta iki bedelin de peşin ve karşılıklı teslim edilmesi şarttır. Hz. Peygamber “Cinsler farklı olduğunda peşin olmak şartıyla dilediğiniz gibi satın” buyurmuştur (Müslim, Müsâkât, 81). DİYK de altın, gümüş veya dövizin veresiye alınıp satılmasının faiz olacağını belirtir. Kaldıraçlı forexte ise ortada gerçek bir teslim yoktur.
- Kaldıraç faizli borçtur. Aracı kurumun verdiği borç ya doğrudan swap faiziyle ya da “işlemi bizde yapma” şartıyla verilmektedir. Menfaat şartlı borç da faiz hükmündedir.
- Kumar ve garar unsuru. Yatırımcıların çok büyük kısmı, bir malı elde etmek için değil, kısa vadeli fiyat hareketini tahmin etmek için işlem yapar. Kazancın tamamen tahmine bağlı olduğu ve bir tarafın kazancının diğerinin kaybı olduğu işlemler kumara yaklaşır. Nitekim düzenleyici kurumların verilerine göre bireysel yatırımcıların büyük çoğunluğu bu işlemlerde para kaybetmektedir.
DİYK, varantlar hakkındaki kararında da gerçek ticaretin ötesinde fiyat hareketlerinden kazanç elde etmeye yönelik kaldıraçlı işlemlerin caiz olmadığını vurgulamıştır. Bkz. açığa satış, varant ve opsiyon.
“Swapsız İslami hesap” caiz mi?
Bazı aracı kurumlar “swap-free” veya “İslami hesap” adıyla gecelik faiz almayan hesaplar sunar. Bu hesaplar sadece ikinci sorunu kısmen giderir. Kaldıracın bir borç olması, teslimin bulunmaması ve spekülatif mahiyet devam ettiği için bu hesaplarla yapılan kaldıraçlı işlemlerin de caiz olmadığı görüşü ağır basar.
Meşru döviz işlemi
Seyahat, ticaret veya birikim amacıyla dövizi peşin alıp satmak, kaldıraç kullanmadan ve karşılıklı teslimle yapıldığı sürece caizdir. Bkz. döviz alım satımı.
Kaynaklar: Bakara 2/275; Mâide 5/90; Müslim, Müsâkât, 81; Tirmizî, Büyû‘, 23; Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi‘, V, 148; Meydânî, el-Lübâb, II, 47; Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu (DİYK), “Veresiye veya taksitli altın, gümüş yahut dövizin alınıp satılması caiz midir?”, “Borsada varant alıp satmak caiz midir?” (kurul.diyanet.gov.tr); Uluslararası İslam Fıkıh Akademisi, marjinli işlemler hakkındaki kararı.