Ekonomik dalgalanma dönemlerinde birçok kişi birikimini dövize çevirir. Seyahat, ihracat, ithalat veya yurt dışındaki bir yakına para göndermek için de döviz alıp satmak gerekir. Bu işlemlerin dinî hükmü açıktır ama bazı ayrıntılara dikkat etmek gerekir.
Döviz fıkhen paradır
Günümüz kâğıt paraları, değerini altın gibi kendi özünden değil devletin güvencesinden ve toplumun kabulünden alır. Hanefî fakihlerinin “örfî para” (fülûs) hakkındaki görüşlerinden hareketle çağdaş fıkıh kurumları, itibarî paraları da altın ve gümüş gibi para (nakd) hükmünde kabul eder. Bu yüzden farklı ülke paralarının birbiriyle değişimi sarf akdidir.
Peşin döviz alım satımı caizdir
Farklı cinsten paraların değişiminde fiyat serbesttir; tek şart peşinlik ve karşılıklı teslimdir. Buna göre:
- Döviz bürosundan veya bankadan peşin döviz almak ve satmak caizdir.
- Kur yükselince satıp kâr etmek meşru bir ticari kazançtır. Döviz almak kendi başına “spekülasyon” diye haram değildir.
- Kendi hesaplarınız arasında anında gerçekleşen TL-döviz dönüşümleri peşin işlemdir.
Caiz olmayanlar
- Veresiye veya taksitli döviz: DİYK, vade farkı alınmasa bile dövizin veresiye alınıp satılmasının faiz olduğunu belirtir.
- İleri tarihli kur (forward) sözleşmeleri: Bugünden belirlenen kurla ileri bir tarihte döviz değişimi, iki bedelin de ertelenmesi sebebiyle sarfın şartına uymaz.
- Kaldıraçlı döviz işlemleri: Bkz. forex ve kaldıraçlı işlemler.
- Faizli döviz tevdiat hesabı: Dövize işleyen faiz de faizdir. Bkz. vadeli mevduat.
Döviz cinsinden borç
Birine dolar olarak borç verildiyse aynı miktar dolar olarak geri alınır. TL olarak verilen bir borcun geri ödemesinde dövize endekslemek ise ayrı bir konudur. Bkz. borcun enflasyona göre ödenmesi. Borç ödeme günü geldiğinde taraflar, o günün kuru üzerinden borcu başka bir para birimiyle ödemek konusunda anlaşabilir. Hz. Peygamber, bu durumda o günün değeri esas alınmak ve taraflar ayrılmadan ödeme yapılmak şartıyla buna izin vermiştir (Ebû Dâvûd, Büyû‘, 14).
Kaynaklar: Müslim, Müsâkât, 81; Ebû Dâvûd, Büyû‘, 14; Tirmizî, Büyû‘, 24; Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi‘, V, 148; Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu (DİYK), “Veresiye veya taksitli altın, gümüş yahut dövizin alınıp satılması caiz midir?” (kurul.diyanet.gov.tr); Uluslararası İslam Fıkıh Akademisi, 21 (9/3) sayılı karar (kâğıt paralar); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Sarf” maddesi.