“Peşin fiyatı 10.000 lira, 12 taksitle 12.000 lira” gibi satışlar günlük hayatın parçasıdır. Aradaki 2.000 liralık fark faiz midir? İslam hukukunda bu soru çok eski zamanlardan beri tartışılmış ve açık bir cevaba bağlanmıştır.
Vadeli satış meşrudur
Kur’an-ı Kerim borçlanmayı ve vadeli işlemleri yazıya geçirmeyi emreder (Bakara 2/282). Hz. Peygamber (s.a.v.) de bir Yahudiden vadeli olarak yiyecek almış, zırhını karşılığında rehin bırakmıştır (Buhârî, Büyû‘, 14). Fakihler bu delillerden hareketle vadeli satışı caiz görmüş, vadeli fiyatın peşin fiyattan yüksek olabileceğini de kabul etmişlerdir. Serahsî bunu “Vade sebebiyle fiyat artırılabilir; çünkü vadeli bedel peşinden daha düşük değerdedir” şeklinde açıklar (el-Mebsût, XIII, 7-8).
Faizden farkı nedir?
Faizde borç olarak verilen para, zaman karşılığında fazlasıyla geri alınır; ortada bir mal yoktur. Vadeli satışta ise bir mal satılır ve malın fiyatı, ödeme şekline göre belirlenir. Satıcı malın riskini üstlenmiş, alıcı da fiyatı bilerek kabul etmiştir. Bu sebeple vadeli satış bir ticarettir: “Allah alışverişi helal, faizi haram kıldı” (Bakara 2/275).
Şartları
- Fiyat ve vade satış anında kesinleşmelidir. “Peşin alırsan şu kadar, vadeli alırsan bu kadar” denip hangisinde anlaşıldığı belirsiz bırakılırsa satış fasit olur. Hz. Peygamber’in “bir satışta iki satışı” yasaklaması (Tirmizî, Büyû‘, 18) fakihlerce bu duruma yorumlanmıştır. Seçenekler konuşulup biri kesin olarak seçildiğinde sakınca yoktur.
- Satılan mal satış sırasında mevcut ve belirli olmalıdır.
- Geç ödemeye sonradan ek bedel eklenmemelidir. Satış bittikten sonra “Taksidi geciktirirsen fiyat şu kadar artar” demek, borca zaman karşılığı fazlalık eklemek olduğu için faizdir.
- Satılan şey altın, gümüş veya döviz olmamalıdır. Bunların vadeli satışı caiz değildir; ayrıntı için altın alım satımı yazısına bakınız.
Kredi kartıyla taksitli alışveriş
Mağazanın kendi belirlediği taksitli fiyatla, kredi kartıyla taksitli alışveriş yapmak da bu hükme tabidir. DİYK, peşin veya taksitli seçeneklerden birinin seçilip akdin o bedel üzerinden kesinleşmesi şartıyla taksitli fiyatın peşinden yüksek olmasında sakınca görmez. Ancak akit bittikten sonra zimmetteki peşin borcun banka veya finans kuruluşu tarafından faizle vadelendirilmesi faizli işlemdir ve caiz değildir. Yani mağazanın sunduğu “12 taksit” caiz; peşin alışverişi sonradan bankanın “taksitlendirme” hizmetiyle faizli taksitlere bölmek caiz değildir.
Kaynaklar: Bakara 2/275, 282; Buhârî, Büyû‘, 14; Tirmizî, Büyû‘, 18; Serahsî, el-Mebsût, XIII, 7-8; Merğînânî, el-Hidâye, V, 8-9; Mevsılî, el-İhtiyâr, II, 15-18; Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu (DİYK), “Alışverişlerde vade farkı caiz midir?”, “Kredi kartı ile yapılan taksitli alışverişlerde peşin fiyata göre bir miktar fazla ücret ödenmesi caiz midir?” (kurul.diyanet.gov.tr).