“Kendi işinin patronu ol”, “Pasif gelirle özgürlüğe kavuş” gibi vaatlerle yayılan ağ pazarlama (network marketing, çok katlı pazarlama, doğrudan satış) şirketleri Türkiye’de de çok yaygın. Bazıları gerçek ürünler satan meşru şirketlerken, bazıları ürünü sadece bir kılıf olarak kullanan saadet zincirleridir. Aradaki farkı bilmek hem dinî hem de maddi açıdan hayati önem taşır.
İki farklı yapı
Amaç üye toplamaktır. Ya hiç ürün yoktur ya da sistemi meşru göstermek için göstermelik bir ürün satılır. Kazanç, yeni üyelerin ödediği paralardan üstteki üyelere aktarılır. Sistem yeni üye geldikçe ayakta kalır, gelmediğinde çöker ve son katılanlar parasını kaybeder. DİYK’ye göre bu sistem aşırı belirsizlik, aldatma ve haksız kazanç sebebiyle caiz değildir.
Geleneksel satıştaki aracıları ortadan kaldırıp ürünü doğrudan tüketiciye ulaştırmayı hedefler. Kurul, bu sistemde de bazı uygulamaların çalışma yöntemleri bakımından piramit sistemine büyük ölçüde benzeyebileceğine dikkat çeker. Bu yüzden caiz olabilmesi için belirli şartlar koyar.
DİYK’nin beş şartı
- Kazanç satışa dayanmalı: Katılımcıların kazancı ağırlıklı olarak yeni kişiler kazandırmak ve bunun için dağıtılan komisyon, prim, ödül gibi menfaatlere değil, mal veya hizmetlerin satışına dayanmalıdır. Satılan ürünler de dinen meşru olmalıdır.
- Karşılıksız ücret alınmamalı: Sisteme girmek, sistemde kalmak veya başka bir gerekçeyle karşılıksız ücret istenmemelidir. Organizasyonun normal hizmet giderleri dışında bir bedel alınmamalıdır.
- Üye bulma zorunluluğu olmamalı: Üyenin firmadan ürün alabilmesi için yeni üye getirmesi şart koşulmamalıdır.
- Emeksiz prim alınmamalı: Katılımcı, bizzat kazandırdığı üyeler için prim alabilir. Ancak kazandırdığı üyenin sonraki satışlarından ve onun getirdiği yeni üyelerle onların satışlarından, herhangi bir emek veya risk üstlenmeden prim almak caiz değildir.
- Cezasız ayrılma hakkı olmalı: Üye istediği zaman ceza şartına muhatap olmadan ayrılabilmelidir. Yalnızca üyenin ayrılması firmayı baştaki taahhütleri yüzünden gerçek bir zarara uğratıyorsa ceza şartı konabilir.
Kurul, bu şartları taşımayan ağ pazarlama veya doğrudan satış sistemlerini caiz görmez.
Kendinize sorun
- Şirketin ürünlerini, sisteme girmeseydim bu fiyattan kendim için alır mıydım?
- Gelirimin ne kadarı ürün satışından, ne kadarı alt üyelerimden geliyor?
- “Paket” adıyla başta büyük bir alım yapmam veya her ay sabit alım yapmam şart mı?
- Hiç satış yapmadan, sadece alt ağımdan gelir elde edebiliyor muyum?
Bu soruların cevapları sistemin mahiyeti hakkında önemli ipuçları verir. Kripto para adı altında yürütülen saadet zincirleri için bkz. kripto para.
Kaynaklar: Nisâ 4/29; Müslim, Büyû‘, 4; Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu (DİYK), “Ağ pazarlama ya da çok katlı pazarlama uygulamalarının hükmü nedir?” (Karar ve gerekçesi, kurul.diyanet.gov.tr); 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun, md. 80 (piramit satış sistemlerinin yasaklanması).