Birikimini değerlendirmek isteyen birçok kişinin aklına ilk gelen yol, bankanın vadeli mevduat hesabıdır. Para belirli bir süre bankada kalır, vade sonunda önceden belirlenmiş oranda bir fazlalıkla geri alınır. Bu fazlalığın dinî hükmü nedir?
Vadeli mevduatın mahiyeti
Bankaya yatırılan para fıkhen bankaya verilmiş bir borçtur (karz): Banka parayı kullanır ve aynı miktarı geri ödemeyi taahhüt eder. Bu borca önceden belirlenmiş, sabit oranlı ve zaman karşılığı bir fazlalık eklenmesi, Kur’an’ın yasakladığı ribânın (faizin) tam tarifidir. Fakihler “Menfaat sağlayan her borç faizdir” kaidesini bu yüzden koymuştur.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ ﴿٢٧٨﴾ فَإِن لَّمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِّنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ ۖ وَإِن تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ ﴿٢٧٩﴾
Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve artık faizin peşini bırakın, eğer gerçekten müminler iseniz. Eğer böyle yapmazsanız, o zaman Allah ve Resulü tarafından size savaş açılmış olduğunu bilin. Eğer tevbe ederseniz, sermayeleriniz sizindir. Haksızlık etmezsiniz, haksızlığa da uğramazsınız.
Hz. Peygamber (s.a.v.) de “faizi yiyene, yedirene, yazana ve şahitlik edene” lanet etmiş, “Onlar (günahta) eşittir” buyurmuştur (Müslim, Müsâkât, 106).
“Enflasyon farkıdır, faiz değildir” itirazı
Sık duyulan bir görüş, faizin paranın değer kaybını telafi ettiği için faiz sayılmaması gerektiğidir. DİYK bu itirazı kabul etmez: Vadeli mevduata işleyen fazlalık, oranı enflasyonun altında da olsa üstünde de olsa faizdir; çünkü baştan sabit bir getiri olarak şart koşulmuştur ve paranın bir ticarî riske girmesiyle elde edilmemiştir. Paranın değerini korumak isteyen kişi için meşru yollar vardır: katılım bankalarının kâr payı hesapları, altın, helal alanlarda çalışan şirketlerin hisseleri, ortaklık ve ticaret gibi.
Faiz geliri oluşmuşsa ne yapılmalı?
DİYK’ye göre vadeli hesaptan bir şekilde faiz geliri elde edilmişse, kişi bu parayı kendisi ve bakmakla yükümlü olduğu yakınları için kullanamaz; sevap beklemeden ihtiyaç sahiplerine vermelidir. Bu konunun ayrıntısı faiz ve haram kazanç ne yapılmalı yazısındadır. Anaparanın kendisi ise helaldir: “Tövbe ederseniz anaparanız sizindir” (Bakara 2/279).
Vadesiz hesap ne olacak?
Faiz işlemeyen vadesiz hesaplar vadeli mevduatla aynı hükümde değildir. Bu konu maaş hesabı ve vadesiz hesap yazısında ayrıca açıklanmıştır.
Kaynaklar: Bakara 2/275-280; Âl-i İmrân 3/130; Müslim, Müsâkât, 106; Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi‘, VII, 395; Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu (DİYK), “Bankaların vadeli mevduat hesaplarına para yatırmanın dini hükmü nedir?” (kurul.diyanet.gov.tr); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Ribâ” maddesi.