Tüp bebek tedavilerinde çoğu zaman birden fazla embriyo elde edilir; kullanılmayanlar dondurularak saklanır. Kanser tedavisi görecek erkekler de spermlerini dondurtabilir. Peki eşlerden biri vefat ederse veya çift boşanırsa bu dondurulmuş üreme hücreleri ve embriyolar kullanılabilir mi?
Dondurmanın kendisi
Din İşleri Yüksek Kurulu, kadın veya erkekteki bir hastalık ya da anomali sebebiyle gebeliğin doğal yolla gerçekleşmediği durumlarda, sperm, yumurta ve rahim aynı karı kocaya, yani evliliği fiilen devam eden çifte ait olmak şartıyla tüp bebek tedavisini caiz görür. Tıbbî zorunluluk hâllerinde üreme hücresinin dondurulmasında ve bu hücrenin ileride nikâhlı eşin üreme hücresiyle döllendirilmesinde de dinen bir sakınca görmez.
Kurul iki konuda dikkat çeker:
- Tüp bebek uygulamasında tıbben gerekli asgari miktarda yumurtanın döllenmesiyle yetinilmeli, gereğinden fazla embriyo oluşturmaktan ve dondurmaktan kaçınılmalıdır. Çünkü döllenmiş her embriyo, insan olma potansiyeline sahiptir.
- Evlilik devam ederken embriyonun dondurularak daha sonra kullanılmak üzere saklanması, birçok sakınca doğuracağı için doğru görülmez.
Eşin vefatından sonra
Kurula göre kocası vefat etmiş bir kadının, evlilik sırasında dondurulmuş spermleri veya tüp bebek yöntemiyle oluşturulmuş embriyoları, ölümü takip eden iddet süresi içinde de olsa kullanarak gebe kalması caiz değildir. Çünkü evlilik bağı ölümle sona ermiştir; tüp bebeğe cevaz veren şart, evliliğin fiilen devam etmesidir. Ayrıca bu yolla doğacak çocuğun nesebi, mirası ve babasız dünyaya getirilmesi ciddi sorunlar doğurur.
Boşanmadan sonra
Evliliğin boşanmayla sona ermesi durumunda da aynı hüküm geçerlidir. Eski eşlerden birinin, diğerine ait üreme hücresini veya ortak embriyoyu kullanması caiz değildir.
Kullanılmayan embriyolar ne olacak?
Bu soru, DİYK’nin fazla embriyo oluşturmaktan kaçınılmasını istemesinin sebebini de gösterir. Türkiye’deki mevzuat, dondurulmuş embriyoların saklama süresini ve eşlerin yazılı onayını düzenler. Evlilik sona erdiğinde veya çift kullanmak istemediğinde embriyolar başka birine verilemez ve araştırma amacıyla kullanılamaz. Bu embriyolar yasal süre sonunda kendi hâline bırakılır. Kurulun ihtiyat tavsiyesi, bu ikilemle hiç karşılaşmamak için baştan gereken sayıda embriyo oluşturulmasıdır.
Kaynaklar: Bakara 2/228, 234; Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu (DİYK), “Dondurulmuş sperm veya embriyonun kocanın ölümünden sonra kullanılması”, “Tüp bebek yöntemi ile çocuk sahibi olmak caiz midir?” (kurul.diyanet.gov.tr); Üremeye Yardımcı Tedavi Uygulamaları ve Üremeye Yardımcı Tedavi Merkezleri Hakkında Yönetmelik.