Babası, dedesinden önce vefat eden çocuklar halk arasında “dede yetimi” diye anılır. Dede vefat ettiğinde, amcaları ve halaları mirası paylaşırken bu yetim torunlar çoğu zaman eli boş kalır. Bu durum hem vicdanları rahatsız eder hem de sıkça sorulur.
Klasik miras hukukunda
DİYK’ye göre İslam miras hukukunda “yakın olan akraba, uzak olanı engeller (hacb)” kaidesi geçerlidir. Bu yüzden vefat edenin çocukları varken torunları mirasçı olamaz (Mevsılî, el-İhtiyâr, V, 94-95; Cürcânî, Şerhu’s-Sirâciyye). Dede yetimi, babası hayatta olsaydı alacağı payı babası üzerinden alamaz; çünkü babası dedesinden önce öldüğü için mirasçı olamamıştır.
Vasiyetin önemi
Bununla birlikte bazı İslam hukukçuları, bu çocukların mağdur edilmemesi gerektiği üzerinde durmuştur. DİYK’nin aktardığına göre:
- Dâvûd ez-Zâhirî, Mesrûk, Katâde, Tâvûs ve Taberî gibi âlimler, mirasçı olmayan yakın akrabaya vasiyetin vacip olduğunu söylemiştir (İbn Hazm, el-Muhallâ, VIII, 353-355).
- Son dönem âlimlerinden bazıları, “Birinize ölüm geldiğinde, eğer geride bir mal bırakıyorsa anaya, babaya ve yakın akrabaya uygun bir şekilde vasiyet etmesi size farz kılındı” (Bakara 2/180) ayetinden hareketle bu vasiyeti vacip saymış; dede vasiyet etmeden ölürse, vasiyet etmiş gibi kabul edileceğini söylemiştir (Ebû Zehre).
Buna göre dede, vefat etmiş çocuğunun mirastaki payı kadar veya malın üçte birini geçmeyecek bir miktarı bu torunları için vasiyet etmelidir. Mısır, Suriye, Ürdün, Fas gibi birçok Müslüman ülkenin kanunlarında “vasiyet-i vâcibe” adıyla bu uygulama yer alır.
Kur’an’ın tavsiyesi
Kur’an, miras dağıtılırken orada bulunan ve mirasçı olmayan yakınlara, yetimlere ve yoksullara da bir şeyler verilmesini ister:
وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُم مِّنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَّعْرُوفًا ﴿٨﴾
Paylaşma sırasında akrabalar, öksüzler, yoksullar hazır bulunurlarsa, onlara da bir şey verin ve onlara güzelce sözler söyleyerek gönüllerini alın.
DİYK, dede yetimlerinin miras dağıtılırken gözetilmesinin bu tavsiyeye uygun düştüğünü belirtir. Amca ve halaların kendi paylarından yeğenlerine bir pay ayırması, hem sıla-i rahim hem de yetimi koruma fazileti kapsamında büyük bir iyiliktir.
Türk hukukunda
Türk Medeni Kanunu’na göre ise dededen önce ölen çocuğun payı, onun çocuklarına (torunlara) geçer (halefiyet). Yani Türk hukukunda dede yetimi mirastan pay alır.
Kaynaklar: Bakara 2/180; Nisâ 4/7-8, 11; Mevsılî, el-İhtiyâr, V, 94-95; Cürcânî, Şerhu’s-Sirâciyye, s. 85-86; İbn Hazm, el-Muhallâ, VIII, 353-355; İbn Kudâme, el-Muğnî, VI, 137-138; Muhammed Ebû Zehre, Şerhu Kânûni’l-vasiyye, s. 198-200; Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu (DİYK), “Dede yetimi (babası dedesinden önce vefat eden çocuk) dedesinin ölümü üzerine ona mirasçı olur mu?” (kurul.diyanet.gov.tr); 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, md. 495.