“İslam’da kız çocuğu neden erkeğin yarısı kadar miras alır?” sorusu, hem Müslümanların hem de İslam’ı eleştirenlerin sık sorduğu bir sorudur. Cevabı, miras hükümlerini İslam’ın mali sistemi içinde bir bütün olarak görmekte yatar.
Ayetin hükmü
يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ ۖ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنثَيَيْنِ ۚ فَإِن كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ ۖ وَإِن كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ ۚ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِن كَانَ لَهُ وَلَدٌ ۚ فَإِن لَّمْ يَكُن لَّهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ ۚ فَإِن كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ ۚ مِن بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ ۗ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا ۚ فَرِيضَةً مِّنَ اللَّهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا ﴿١١﴾
Allah size evlatlarınızın miras taksimini şöyle emrediyor: Çocuklarınızda, erkeğe iki kadın payı kadar, eğer hepsi kadın olmak üzere ikiden de fazla iseler, bunlara mirasın üçte ikisi ve eğer bir tek kadın ise o zaman ona malın yarısı vardır. Eğer ölen, ana ve baba ile birlikte çocuklar da bırakmışsa ana babanın her birine ölenin terekesinden altıda bir; şâyet ölenin çocuğu yok da, mirasçı olarak ana ve babası kalmışsa, ananın payı üçte birdir. Eğer ölenin kardeşleri varsa terekenin altıda biriananındır. Bu paylar, ölenin borçları ödenip, vasiyeti de yerine getirildikten sonra hak sahiplerine verilir. Baba ve çocuklardan, hangisinin size fayda bakımından daha yakın olduğunu, siz bilmezsiniz. Bütün bunlar Allah tarafından farz kılınmıştır. Şüphesiz Allah alîmdir, hakîmdir.
DİYK’ye göre kız ve erkek evlatlar mirası ikili birli paylaşır. Bu konuda miras kalan malın taşınır veya taşınmaz olması arasında fark yoktur. Osmanlı döneminde mülkiyeti devlete ait mirî arazilerde kız ve erkeğin eşit tasarruf hakkı almasının sebebi, bu toprakların özel mülk olmamasıydı. Bugün özel mülk olan topraklarda İslam miras hukuku geçerlidir.
Kadının mirastaki payları
Kadının mirastan alacağı pay, vefat edenle akrabalık derecesine göre değişir. DİYK’nin açıklamasından özetle:
- Kız olarak: Erkek kardeşi varsa onun yarısını; tek kızsa mirasın yarısını; birden fazla kızsa üçte ikisini (Nisâ 4/11).
- Anne olarak: Vefat edenin çocuğu veya birden fazla kardeşi varsa altıda birini, yoksa üçte birini.
- Eş olarak: Kocanın çocuğu yoksa dörtte birini, varsa sekizde birini (Nisâ 4/12).
- Kız kardeş olarak: Vefat edenin çocuğu ve babası yoksa, durumuna göre yarı veya üçte iki; kızlarla birlikte ise kalan kısım.
Bazı durumlarda kadın, erkekle eşit pay alır (ör. anne ve baba, vefat edenin çocuğu varsa her biri altıda bir alır) veya erkekten fazla pay alır.
Neden farklı?
DİYK, İslam’ın mali hükümlerinde külfet-nimet dengesini gözettiğini vurgular:
- Evlenen erkek, eşine mehir vermekle yükümlüdür; kadın ise mehir alır.
- Evlilikten önce kadının nafakası babasına ve kardeşlerine, evlilikte kocasına aittir. Kadın, zengin de olsa, kendi malından ailenin geçimine katkıda bulunmakla yükümlü değildir.
- Erkek, ailenin, çocukların ve gerekirse yaşlı anne-babanın ve kız kardeşlerinin geçiminden sorumludur.
Bu açıdan bakıldığında kadının miras konusunda haksızlığa uğramadığı görülür. Kadın aldığı mirası tamamen kendisi için kullanabilirken, erkeğin payı büyük ölçüde başkalarının geçimine gider.
Türk Medeni Kanunu ile ilişkisi
Türk Medeni Kanunu kız ve erkek çocuklara eşit pay verir. Mirasçılar mirası kanuna göre paylaşabilir; ancak dinî hükme göre paylaşmak isteyen mirasçılar, aralarında anlaşarak (rıza ile) İslam miras hukukunu uygulayabilir. Kanuna göre fazla pay alan bir mirasçının bu fazlalığı diğerlerine bırakması da bir iyiliktir. Kız kardeşlerin rızası olmadan onların kanuni payını ellerinden almak ise kul hakkı ihlalidir.
Kaynaklar: Nisâ 4/7, 11-12, 34, 176; Buhârî, Ferâiz, 12; Mevsılî, el-İhtiyâr, V; Ömer Nasuhi Bilmen, Hukuk-ı İslâmiyye ve Istılahat-ı Fıkhiyye Kamusu, V, 399; Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu (DİYK), “Kadının mirastaki durumu nedir?”, “Taşınmaz mallar miras kaldığında kız ve erkek evlat bunları eşit olarak mı paylaşırlar?” (kurul.diyanet.gov.tr).