Borsada hisse alıp satmanın yanında, hisseye sahip olmadan fiyat hareketlerinden kazanç sağlamayı hedefleyen işlemler de vardır. Bunların en bilinenleri açığa satış, varant ve opsiyonlardır.
Açığa satış
Açığa satış, yatırımcının sahip olmadığı bir hisseyi, fiyatının düşeceği beklentisiyle satmasıdır. Beklenti gerçekleşirse hisse takas gününe kadar daha ucuza alınıp teslim edilir ve aradaki fark kazanç olur. Beklenti gerçekleşmezse hisse başka bir kaynaktan ödünç alınarak teslim edilir ve ödünç veren tarafa bunun için bir bedel ödenir.
DİYK, açığa satışı üç gerekçeyle caiz görmez:
- Sahip olunmayan hissenin satışını konu edinir. Hz. Peygamber (s.a.v.) “Yanında olmayan şeyi satma” buyurmuştur (Ebû Dâvûd, Büyû‘, 68; Tirmizî, Büyû‘, 19).
- Hisse senedi, borç işlemlerine konu olabilecek mislî bir mal değildir.
- Ödünç alınan hisseler karşılığında istenen fazlalık faiz yasağını ihlal eder.
Varant
Varant; hisse, döviz, emtia veya endeks gibi bir dayanak varlığı ileride, önceden belirlenen fiyattan alma ya da satma hakkı veren bir menkul kıymettir. Çoğu varant, dayanak varlık hiç teslim edilmeden, sadece fiyat farkının nakit olarak ödenmesiyle sonuçlanır.
DİYK, klasik fıkıhta bu tür bir enstrümana doğrudan bir değerlendirme bulunmadığını; ancak hakların bedel karşılığı satımının fıkıh doktrininde ayrıntılı olarak ele alındığını belirtir. Kurul, çağdaş fetva kurumlarının çoğunluğunun “satın alma veya satma hakkının” bedel alınabilecek bir hak niteliği taşımadığı görüşünde olduğunu hatırlatır. İslam İşbirliği Teşkilatı’na bağlı Uluslararası İslam Fıkıh Akademisi ve İslami Finans Kuruluşları Muhasebe ve Denetim Kurumu (AAOIFI) da opsiyon sözleşmelerini caiz görmemiştir. Kurulun sonucu şudur: Varantlar fıkhen bedel alınabilecek malî bir hak değildir ve çoğunlukla gerçek ticaretin ötesinde, fiyat hareketlerinden kazanç sağlamak için yapılan kaldıraçlı işlemlerdir. Bu yüzden sadece alım veya satım hakkını temsil eden varantların alım satımı caiz değildir.
Opsiyon ve vadeli işlemler (VİOP)
Aynı gerekçeler, bir hakkı bedel karşılığında alıp satmaya dayanan opsiyon sözleşmeleri için de geçerlidir. Vadeli işlem sözleşmelerinde ise her iki bedel de (mal ve para) ileri bir tarihe ertelenmektedir. Klasik fıkıhta her iki bedelin vadeli olduğu bu tür satış (“borcun borçla satışı”) caiz görülmemiştir. Ayrıca bu sözleşmelerin büyük çoğunluğu teslimatla değil, fiyat farkının ödenmesiyle kapanır. Bu da işlemi gerçek bir ticaretten çok fiyat tahmini üzerine kurulu bir bahse yaklaştırır.
Kaynaklar: Ebû Dâvûd, Büyû‘, 68; Tirmizî, Büyû‘, 19; Sahnûn, el-Müdevvene, IV, 229; Şirbînî, Muğni’l-muhtâc, II, 471; İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, VII, 33-34; Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu (DİYK), “Borsa’da açığa satış işlemi yapmak caiz midir?”, “Borsada varant alıp satmak caiz midir?”, “Para peşin, mal vadeli olarak yapılan satım akdi (selem) caiz midir?” (kurul.diyanet.gov.tr); Uluslararası İslam Fıkıh Akademisi, 63 (1/7) sayılı karar; AAOIFI Şer‘î Standartlar, No. 20.