Zekâtı bir defada vermek bazen zor olabilir; bazen de Ramazan gibi faziletli bir zamanda vermek istenir. Zekâtın ödeme şekli ve zamanı konusunda DİYK’nin açıklamaları şöyledir.
Vaktinden önce vermek
Zekâtın farz olması için nisap miktarı malın üzerinden bir kamerî yıl geçmesi gerekir. DİYK’ye göre buna rağmen mal sahibi dilerse nisaba ulaşmış malın zekâtını yıl dolmadan önce verebilir (Kâsânî, Bedâi‘, II, 50-51). Hz. Abbas’ın zekâtını vaktinden önce vermesine Hz. Peygamber izin vermiştir (Ebû Dâvûd, Zekât, 22). Bu, zekâtını Ramazan’da vermek isteyenler için de bir kolaylıktır.
Taksitle vermek
DİYK’ye göre zekâtta asıl olan, vakti geldiğinde bir an önce vermektir. Bununla birlikte kişi zekâtını yıl içinde taksitle de ödeyebilir (İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, II, 271-272). Örneğin zekât günü gelmeden önce aylık taksitlerle ödeme yapılabilir veya zekât günü geldikten sonra kısa sürede taksitlerle tamamlanabilir. Ancak geciktirmenin bir mazeret olmadan uzatılmaması gerekir.
Havale, EFT ve vekâlet
DİYK’ye göre kişi zekâtını bizzat elden verebileceği gibi, başkasına vekâlet vererek veya havale yoluyla da verebilir. Önemli olan zekâtın, zekât alacak kişiye ulaşmasıdır. Havale ve EFT masrafları zekâttan düşülmez, ayrıca ödenir.
Kime verdiğini söylemek şart mı?
Zekâtı alan kişiye bunun zekât olduğunu söylemek şart değildir; verenin zekât niyetiyle vermesi yeterlidir. Hatta ihtiyaç sahibini mahcup etmemek için “hediye” veya “yardım” diye vermek daha incelikli bir davranıştır.
Geçmiş yılların zekâtı
DİYK’ye göre önceki yıllarda zekâtını vermemiş kişi, elinde malı varsa geçmiş yılların zekâtını da verir. Örneğin iki yıl zekât vermeyen kişi, önce ilk yılın zekâtını hesaplar, bunu düşer ve kalan miktar üzerinden ikinci yılın zekâtını hesaplar (Mevsılî, el-İhtiyâr, I, 101). Zekât borcunu ödemeden fakirleşen ve vefat eden kişi bu sorumluluktan kurtulmaz; mirasçılarına vasiyet etmelidir. Vasiyet etmezse, mirasçıların onun adına zekât vermesiyle borçtan kurtulması umulur.
Kaynaklar: Tevbe 9/60, 103; Ebû Dâvûd, Zekât, 22; Tirmizî, Zekât, 37; Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi‘, II, 50-51; İbnü’l-Hümâm, Fethu’l-kadîr, II, 165, 206; Mevsılî, el-İhtiyâr, I, 101; İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, II, 266-272; Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu (DİYK), “Zekât, vaktinden önce verilebilir mi?”, “Zekât taksitle ödenebilir mi?” (01.02.2023), “Zekât, vekâlet, havale, EFT vb. yollarla ödenebilir mi?” (01.02.2023), “Önceki yıllara ait zekâtını vermeyen bir kimse daha sonra zekât borçlarını nasıl öder?”, “Zekât yükümlüsü bir kimse, zekâtını vermeden fakir düşse ve vefat etse, zekât sorumluluğu kalkar mı?” (kurul.diyanet.gov.tr).