Zekât hesaplamasında en çok karıştırılan iki konu, borçların düşülüp düşülmeyeceği ve başkasına verilen borçların (alacakların) zekâtıdır.
Borçlar düşülür
DİYK’ye göre zekâtla yükümlü kişi, zekâta tabi malından kul haklarına ait borçlarını düşer. Hanefî mezhebinin genel görüşüne göre vadesi gelmiş ve gelmemiş borçlar bu konuda aynıdır. Bazı Hanefî âlimlerine göre ise sadece vadesi gelip alacaklısı tarafından istenen borçlar düşülür (Kâsânî, Bedâi‘, II, 6).
Uzun vadeli borçlar
DİYK, günümüzün uzun vadeli borçları için önemli bir açıklama yapar: 10-20 yıllık ödeme takvimine bağlanmış kamu, TOKİ, kooperatif ve kredi gibi borçların tamamı zekât malından düşülmemelidir. Çünkü kişi bu borçları o yıl ödemek durumunda değildir. Zekât yıllık bir ibadet olduğundan, sadece o zekât yılına ait birikmiş borçlar ile vadesi o yıl içinde dolmuş veya dolacak borçlar düşülür.
Örnek: 500.000 TL birikimi olan ve 2 milyon TL’lik 10 yıl vadeli konut borcu bulunan kişi, borcun tamamını değil, o yıl ödeyeceği taksitlerin toplamını (ör. 200.000 TL) düşer ve kalan 300.000 TL üzerinden zekât verir.
Alacakların zekâtı
DİYK, İbn Âbidîn’e dayanarak alacakları üç kısma ayırır:
- Kuvvetli alacak: Borç olarak verilen paralar ile ticaret malı bedeli olan alacaklar. Borçlu ikrar ediyor veya belge varsa, alacaklı her yıl zekâtını verir. Önceki yılların zekâtı verilmemişse, alacak tahsil edilince geçmiş yılların zekâtı da ödenir.
- Orta alacak: Satış için olmayan bir malın gelirinden doğan alacak (ör. ev kirası alacağı). Geçmiş yılların zekât borcu doğar; ancak ödeme yükümlülüğü, en az nisap miktarı tahsil edilince başlar.
- Zayıf alacak: Vasiyet, mehir, diyet gibi mal bedeli olmayan alacaklar. Geçmiş yılların zekâtı gerekmez; tahsil edilip üzerinden bir yıl geçince zekâtı verilir.
Borçlunun inkâr ettiği veya geri alınma ümidi olmayan alacaklar için her yıl zekât gerekmez. Bu alacak sonradan ödenirse, tahsil edildikten sonra sadece o yılın zekâtı verilir (Merğînânî, el-Hidâye, I, 96).
Alacağı zekâta saymak
Fakir birine verilen borcu, zekât niyetiyle silmek zekât yerine geçmez; çünkü zekâtta temlik (mülkiyeti devretmek) şarttır. Bunun yerine zekât fakire verilir, fakir de o parayla borcunu öder. Benzer şekilde vadeli bir çek veya senet de zekât olarak verilemez.
Kaynaklar: Tevbe 9/60, 103; Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi‘, II, 6; Merğînânî, el-Hidâye, I, 96; İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, II, 305; Mehmed Zihni, Ni‘met-i İslâm, s. 739-740; Nevevî, el-Mecmû‘, V, 344; Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu (DİYK), “Zekât hesaplanırken hangi borçlar düşülür?”, “Alacağın zekâtını vermek gerekir mi?”, “Vadeli alacağa dair bir çek veya senet zekât olarak verilebilir mi?” (kurul.diyanet.gov.tr).