Günümüzde birçok kişi zekâtını dernekler ve vakıflar aracılığıyla ihtiyaç sahiplerine ulaştırıyor. Bazıları da zekâtını cami, okul veya Kur’an kursu inşaatına vermek istiyor. Bu uygulamaların dinî hükmü nedir?
Temlik şartı
DİYK’ye göre zekât ve fitrenin geçerli olmasının şartlarından biri, zekât alması caiz olan gerçek kişilere temlik edilmesidir; yani paranın veya malın mülkiyeti fakire geçmelidir. Hz. Peygamber, zekâttan pay isteyen birine “Allah, zekâtın taksimi hususunda bir peygamberin veya başkasının hükmüne razı olmadı; bizzat kendisi hükmetti ve onu sekiz sınıfa ayırdı. Eğer o sınıflardan isen sana hakkını veririm” buyurmuştur (Ebû Dâvûd, Zekât, 23).
Cami, okul ve Kur’an kursu
DİYK’nin Mart 2025 tarihli fetvasına göre zekât ve fitrenin cami, köprü, yol, okul, yurt, çeşme gibi yerlere harcanması caiz değildir. Zekât ayetindeki “Allah yolunda” (fî sebîlillâh) ifadesi, orduyla birlikte savaşa gitmek isteyip maddi imkân bulamayan mücahitleri kapsar; hac yolunda fakir düşenleri de bu kapsamda değerlendirenler vardır (el-Fetâva’l-Hindiyye, I, 188). Bu yüzden okullar, Kur’an kursları, camiler ve benzeri hayır kurumları “fî sebîlillâh” kapsamına girmez. Bu kurumlar zekât dışındaki bağışlarla desteklenmelidir.
Dernek ve vakıflar
DİYK’ye göre zekât doğrudan verilebileceği gibi aracı vasıtasıyla da ulaştırılabilir; aracının kişi veya kurum olması fark etmez. Şu şartlarla dernek ve vakıflara zekât verilebilir:
- Kuruluş, topladığı zekâtları Kur’an’da belirlenen yerlere, fakir ve ihtiyaç sahiplerine ulaştırıyor olmalıdır; bu durumda kuruluşa zekâtı ulaştırma vekâleti verilir.
- Zekâtı ayrı bir fonda toplamalı ve her bakımdan güvenilir kişilerce yönetilmelidir.
- Zekâtı inşaat, aydınlatma, büro masrafları gibi genel hizmetlerinde kullanan kuruluşlara zekât verilmez.
- Kamusal ve bireysel denetim ihmal edilmemelidir.
Tedavi yardımı ve özel kampanyalar
- Fakirlerin tedavisini yaptıran vakıf ve derneklere, zekât alabilecek hastalardan vekâlet almaları kaydıyla zekât verilebilir. Fakir olmayan hastalara zekâttan harcama yapılamaz. Küçükler için velilerinden vekâlet alınır.
- Kurban hesabına eti muhtaçlara dağıtılmak üzere para yatırmak zekât yerine geçmez; çünkü kurban ayrı bir ibadettir.
- Hastanelere alınan sağlık cihazları, su kuyusu açmak gibi hizmetler temlik şartını taşımadığı için zekât yerine geçmez; bunlar sadaka-i câriye olarak zekât dışında desteklenebilir.
Afet durumları için bkz. depremzedelere zekât.
Kaynaklar: Tevbe 9/60; Ebû Dâvûd, Zekât, 23; Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi‘, II, 4, 39; el-Fetâva’l-Hindiyye, I, 188; Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu (DİYK), “Zekât âyetinde geçen ‘fî sebîlillâh’ın kapsamına okullar, Kur’ân kursları, camiler ve benzeri hayır kurumları girer mi?” (12.03.2025), “Sivil toplum kuruluşlarına zekât verilebilir mi?”, “Fakir ve yoksul kimselerin sağlık tedavilerini yaptıran vakıf, dernek gibi kuruluşlara zekât verilebilir mi?”, “Hastanelere alınan sağlık cihazları zekât yerine geçer mi?”, “Bir organizasyonun kurban hesabına … para yatırmakla zekât verilmiş olur mu?” (kurul.diyanet.gov.tr).