Borsa, birikimleri üretime ve ticarete yönlendiren önemli bir kurumdur. Hisse senedi alan kişi, o şirketin sermayesine küçük de olsa ortak olur. Bu yüzden hisse senedinin hükmü, şirket ortaklığının hükmüne bağlıdır.
Ortaklık meşrudur
İslam hukuku “şirket” adı verilen ortaklık türlerini ayrıntılı biçimde düzenlemiştir. Sermayesini ortaya koyup kâra ve zarara ortak olmak meşru bir kazanç yoludur. Hz. Peygamber, peygamberlikten önce Hz. Hatice’nin sermayesiyle ticaret yapmış, Medine’de de sahabe arasında ortaklıklar sürmüştür. Hisse senedi de modern bir anonim şirket ortaklığıdır. Kâra katılan ve zararı da üstlenen bir yatırımdır.
Hangi hisseler alınabilir?
Belirleyici olan şirketin ne iş yaptığıdır:
- Caiz olanlar: Gıda, sanayi, inşaat, enerji, teknoloji, ulaşım, perakende gibi helal alanlarda faaliyet gösteren şirketler.
- Caiz olmayanlar: Ana faaliyeti faizli bankacılık, geleneksel sigortacılık, alkollü içki, kumar ve şans oyunları, domuz ürünleri veya ahlaka aykırı yayıncılık olan şirketler.
Günümüzde birçok helal alanda çalışan şirketin de faizli kredi kullandığı veya kasasındaki parayı faizli hesapta tuttuğu bilinmektedir. Bu konuda günümüz İslam finans kuruluşları, borsa endekslerinde belirli ölçütler uygular. Örneğin Borsa İstanbul’un Katılım Endeksi’ne alınan şirketlerde faizli borcun ve faiz gelirinin toplam içindeki oranı sınırlandırılmıştır. Hisse seçerken bu endekslerde yer alan şirketleri tercih etmek ihtiyata en uygun yoldur. Böyle bir şirketten gelen küçük oranlı faiz gelirinin temettüye yansıyan kısmının tahmini olarak hesaplanıp sevap beklemeden fakirlere verilmesi (arındırma) tavsiye edilir.
Caiz olmayan borsa işlemleri
- Açığa satış: Sahip olunmayan hisseyi satmak. DİYK bunu caiz görmez. Bkz. açığa satış, varant ve opsiyon.
- Kredili işlem (marjin, kaldıraç): Aracı kurumdan faizle borç alarak hisse almak faizli borçlanmadır.
- Varant, opsiyon ve vadeli işlemler: DİYK varantların alım satımını caiz görmez.
- Manipülasyon ve içeriden bilgi ticareti: Fiyatları yapay olarak oynatmak, yanıltıcı haber yaymak aldatmadır (tağrîr) ve kul hakkı ihlalidir.
Kısa vadeli alım satım (günlük işlem)
Hissenin mülkiyeti el değiştirdiği sürece, kısa süreli alım satım da bir ticarettir ve tek başına haram değildir. Ancak şirketin ne iş yaptığına hiç bakmadan, yalnızca fiyat hareketi üzerine sürekli tahminle yapılan işlemler kumara benzeyen bir mahiyet kazanabilir. İhtiyatlı yatırımcı, ortak olduğu şirketi tanımayı ve üretime katkıyı esas almalıdır.
Zekâtı
Ticaret amacıyla (alım satım için) tutulan hisselerin zekâtı, zekât yılı sonundaki piyasa değeri üzerinden verilir. Uzun vadeli ortaklık amacıyla tutulan hisselerde ise şirketin zekâta tabi varlıklarından hissedara düşen pay esas alınır. Bu konu ilerleyen yazılarımızda ayrıca ele alınacaktır.
Kaynaklar: Bakara 2/275; Nisâ 4/29; Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi‘, “Kitâbü’ş-şirke”; Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu (DİYK), “Borsa’da açığa satış işlemi yapmak caiz midir?”, “Borsada varant alıp satmak caiz midir?”, “Hisse/pay senetlerinin zekâtı nasıl hesap edilir?” (kurul.diyanet.gov.tr); AAOIFI Şer‘î Standartlar, No. 21 (Hisse senetleri); Borsa İstanbul Katılım Endeksi kuralları.