Avrupa’nın kuzeyinde, Kanada’da veya İskandinav ülkelerinde yaşayan Müslümanlar yaz aylarında ciddi bir sorunla karşılaşır: Akşam şafağı hiç kaybolmaz, yatsı vakti oluşmaz ve imsak gece yarısına kadar gelir. Kutup bölgelerinde ise güneşin haftalarca batmadığı veya doğmadığı dönemler vardır. Bu bölgelerde namaz ve oruç nasıl yerine getirilir?
Takdir yöntemi
Hz. Peygamber, Deccâl zamanında bir günün bir yıl, bir günün bir ay, bir günün bir hafta kadar uzayacağını söyleyince sahabe “O günlerde bir günlük namaz yeter mi?” diye sormuş, Peygamberimiz “Hayır, (vakitleri) takdir edin” buyurmuştur (Müslim, Fiten, 110). DİYK’ye göre vakitlerin tamamının veya bir kısmının oluşmadığı bölgelerde ibadetler bu hadise dayanarak takdir yoluyla (hesaplama ve kıyasla) yerine getirilir (İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, I, 361-366). Bu konuda bütün fetva kurulları görüş birliği içindedir; ancak takdir yöntemi üzerinde henüz tam bir birlik sağlanamamıştır.
DİYK’nin 2009 kararı
Din İşleri Yüksek Kurulu 10-11 Haziran 2009 tarihinde, bu bölgelerde yaşayan işçi, öğrenci, memur ve esnafın karşılaştığı güçlükleri dikkate alarak ve İslam’ın “kolaylaştırma” ilkesiyle istihsan ve maslahat delillerine dayanarak şu kararları vermiştir:
- Yatsı: 45. enlemin ötesinde yatsı vakti, şer‘î gecenin (güneşin batışından fecr-i sâdıka kadar olan sürenin) üçte biri ile belirlenmeye devam edilir.
- Yatsı için üst sınır: Şer‘î gecenin üçte birinin 1 saat 20 dakikadan sonraya kaldığı bölge ve dönemlerde yatsı vaktinin başlangıcı, akşam vaktinden itibaren 1 saat 20 dakikayı geçmeyecek şekilde takdir edilir.
- İmsak: Mart-Eylül ayları arasında imsak vakti, takdir edilmiş akşam-yatsı aralığına 10 dakika eklenerek bu sürenin güneşin doğuşundan çıkarılmasıyla belirlenir. Takdire geçiş kademeli olarak sağlanır.
- 62. enlemin ötesi: 62. enlemin kuzeyinde 62. enlemin vakitleri kullanılır.
- Farklı yöntemler: İlmi yeterliliği bulunan kişi ve kurulların bu bölgeler için farklı takdir yöntemleri kullanması ve buna göre ibadet edilmesi yanlış ve hatalı görülmez.
Oruç
Oruç için de aynı takdir ilkesi geçerlidir. Güneşin batmadığı veya çok kısa bir süre battığı dönemlerde, oruç süresi takdir edilmiş imsak ve iftar vakitlerine göre tutulur. Uygulamada birçok Müslüman, Diyanet’in veya yaşadığı ülkedeki Müslüman kuruluşlarının ilan ettiği takdirli vakitleri esas alır.
Uçakta veya farklı saat dilimlerinde iftar için bkz. uçakta iftar.
Kaynaklar: Nisâ 4/103; Bakara 2/185, 187; Müslim, Fiten, 110; İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, I, 361-366; Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu (DİYK), “45. Enlemin Ötesinde Namaz Vakitleri” (10.06.2009 tarihli karar), “Kutup bölgelerinde oruç nasıl tutulur?” (kurul.diyanet.gov.tr).