Uzakta vefat eden bir yakın, cenazesi bulunamayan bir afet kurbanı veya dünyanın başka bir yerinde vefat eden bir âlim için gıyabi cenaze namazı kılınabilir mi? Ya intihar eden birinin cenaze namazı?
Gıyabi cenaze namazı
Gıyabi cenaze namazı, cenazenin bulunmadığı bir yerde onun için kılınan cenaze namazıdır. Bu konuda mezhepler farklı görüştedir:
Hanefî ve Mâlikî: Cenaze namazının sahih olması için cenazenin hazır bulunması ve imamın önünde olması şarttır. Bu yüzden gıyabi cenaze namazı kılınmaz. Hz. Peygamber’in Necâşî için kıldığı namaz ona özgüdür; ya Necâşî’nin cenazesi ona gösterilmiş ya da Necâşî’nin bulunduğu yerde namazını kılacak Müslüman bulunmadığı için kılınmıştır (Kâsânî, Bedâi‘, I, 312; İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, II, 209).
Şâfiî ve Hanbelî: Başka bir beldede vefat eden kişi için gıyabi cenaze namazı kılınabilir (Nevevî, el-Mecmû‘, V, 253; İbn Kudâme, el-Muğnî, II, 382).
DİYK’nin görüşü
DİYK’ye göre asıl olan, namazının kılınabilmesi için cenazenin hazır bulunmasıdır. Bununla birlikte hazır olmayan cenaze için de namaz kılınabilir. Kurul şu rivayetlere dayanır:
- Hz. Peygamber, Habeş Kralı Necâşî’nin vefatını haber vermiş, cemaatin önüne geçmiş ve ashab arkasında saf tutmuştur. Câbir b. Abdullah “Resûlullah, Necâşî’nin (gıyabında) cenaze namazını kıldırdı; ben ikinci saftaydım” der (Buhârî, Cenâiz, 54; Müslim, Cenâiz, 63).
- Hz. Peygamber’in Uhud şehitleri ve kendisine haber verilmeden defnedilen cenazeler için de namaz kıldığı bilinmektedir (Buhârî, Cenâiz, 55, 72).
Not: DİYK’nin bu değerlendirmesi, Hanefî mezhebinin görüşünden farklıdır ve Şâfiî-Hanbelî görüşüyle örtüşür. Hanefî mezhebine göre amel eden bir kimse gıyabi cenaze namazı yerine vefat eden kişi için dua ve istiğfar edebilir; toplu olarak kılınan gıyabi namaza katılan kişi ise DİYK’nin görüşüne ve Şâfiî mezhebine uymuş olur.
İntihar edenin cenaze namazı
DİYK’ye göre can, Allah’ın kula verdiği bir emanettir. Başkasının canına kıymak nasıl günahsa kişinin kendi canına kıyması da büyük bir günahtır. Hz. Peygamber intiharın ne denli büyük bir günah olduğunu ve intihar edenin karşılaşacağı cezayı haber vermiştir (Buhârî, Tıb, 56).
Âlimler, hadisteki “ebedî azap” ifadesinin intiharı helal sayarak kendini öldürenler için olduğunu veya uzun süreli azabı anlatan mecazi bir ifade olduğunu belirtmiştir (Aynî, ‘Umdetü’l-kârî, XXI, 292). Ehl-i sünnete göre büyük günah işleyen mümin dinden çıkmaz.
DİYK’ye göre intihar eyleminin sağlıklı bir akılla gerçekleştirilemeyeceği açıktır. Kişinin cinnet hâlinde canına kıymış olabileceği varsayılarak bağışlanması için Allah’a dua edilir. Âlimler, “‘Lâ ilâhe illallah’ diyen herkesin cenaze namazını kılınız” (Taberânî, el-Mu‘cemü’l-kebîr, XII, 447) hadisinin genel anlamından hareketle kelime-i şehadet getiren herkesin cenaze namazının kılınacağını söylemişlerdir (İbn Kudâme, el-Muğnî, II, 417; Nevevî, el-Mecmû‘, V, 211). Hanefî mezhebinde fetvaya esas görüş de budur (İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, II, 211).
Hz. Peygamber’in intihar eden bir kişinin namazını bizzat kılmadığı rivayet edilir (Müslim, Cenâiz, 107); âlimler bunu, insanları bu fiilden caydırmak için bir uyarı olarak değerlendirmiş, namazın ashab tarafından kılındığını belirtmişlerdir.
Kaynaklar: Nisâ 4/29; Zümer 39/53; Buhârî, Cenâiz, 54-55, 72; Tıb, 56; Müslim, Cenâiz, 63, 107; Taberânî, el-Mu‘cemü’l-kebîr, XII, 447; Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi‘, I, 311-312; İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, II, 209-211; Aynî, ‘Umdetü’l-kârî, XXI, 292; Nevevî, el-Mecmû‘, V, 211, 253; İbn Kudâme, el-Muğnî, II, 382, 417; Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu (DİYK), “Gıyâbî cenaze namazı kılınabilir mi?”, “İntihar edenin cenaze namazı kılınır mı?” (12.07.2017) (kurul.diyanet.gov.tr).