Hac hem bedenî hem malî bir ibadettir. Asıl olan kişinin haccını bizzat yapmasıdır; ancak bunu yapamayacak durumda olanlar için “bedel” gönderme imkânı vardır.
Dayanağı
Has‘am kabilesinden bir kadın, “Ey Allah’ın Resûlü! Allah’ın kullarına farz kıldığı hac, babama çok yaşlı iken yetişti; binek üzerinde duramıyor. Onun yerine hac yapayım mı?” diye sormuş, Hz. Peygamber “Evet” buyurmuştur (Buhârî, Hac, 1; Müslim, Hac, 407). Ölen yakınları adına hac yapıp yapamayacağını soranlara da aynı cevabı vermiştir (Buhârî, Cezâü’s-sayd, 22; Eymân, 30).
Kimler bedel gönderebilir?
DİYK’ye göre kendisine hac farz olmuş bir kimse, sağlık veya yaşlılık gibi bir sorun sebebiyle bizzat hacca gidemeyecek durumda olursa başka birini vekil göndererek hac yaptırabilir. Hayattayken vekil gönderebileceği gibi, ölümünden sonra kendi adına bedel haccı yaptırılmasını mirasçılarına vasiyet de edebilir (Kâsânî, Bedâi‘, II, 212).
Şartlar
DİYK, klasik Hanefî kaynaklarına dayanarak şu şartları sayar:
- Adına hac yapılacak kişiye hac farz olmuş olmalıdır.
- Bu kişi vefat etmiş olmalı veya yaşlılık, iyileşme ümidi olmayan hastalık gibi sebeplerle bizzat haccetmekten devamlı olarak aciz olmalıdır.
- Bedel gidecek kişi Müslüman, akıllı ve ergen olmalıdır.
- Vekilin hac masrafları gönderen tarafından karşılanmalıdır.
- Vekil için masraflar dışında bir ücret şart koşulmamalıdır.
- Adına hac yapılan kişi bunu vekilden istemiş olmalıdır. İzin veya vasiyeti olmadan başkasının yaptığı hac, o kişinin borcunu düşürmez. Ancak mirasçının, vasiyet olmasa bile ölen murisi adına yaptığı hac geçerlidir.
- Vekil haccı bizzat yapmalı ve ihrama girerken sadece gönderen adına niyet etmelidir.
- Vekil, gönderenin istediği hac türünü yapmalı; gönderen adına yapılacak menâsiki tamamlamadan kendisi için umre yapmamalıdır.
- Vekil, kural olarak müvekkilin memleketinden yola çıkmalıdır. Vasiyet edilen malın üçte biri buna yetmiyorsa, yettiği yerden hac yaptırılır.
Hiç hac yapmamış kişi bedel olabilir mi?
DİYK’ye göre Hanefî mezhebinde daha önce hac yapmamış bir kişi de bedel olarak hacca gidebilir; Hz. Peygamber bu soruları soranlara böyle bir şart koymamıştır. Bununla birlikte, tecrübe bakımından daha önce hac yapmış birini göndermek daha uygundur.
Parayı sadaka olarak vermek
DİYK’ye göre hacca gidemeyecek durumda olan kişi, vekil gönderecek parayı fakirlere sadaka olarak vermek veya bir hayır kurumuna bağışlamakla hac görevini yerine getirmiş olmaz. Hac borcu düşmez; sadece sadakanın sevabını alır (Merğînânî, el-Hidâye, II, 483).
Kaynaklar: Âl-i İmrân 3/97; Buhârî, Hac, 1; Cezâü’s-sayd, 22; Eymân, 30; Müslim, Hac, 407; Ebû Dâvûd, Menâsik, 25; Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi‘, II, 212-215; Merğînânî, el-Hidâye, II, 483; Mevsılî, el-İhtiyâr, I, 524-526; İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, II, 600; Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu (DİYK), “Vekâlet yoluyla hac yapılabilir mi? Şartları nelerdir?”, “Hacca gitmemiş bir kimse, başkasının yerine vekil (bedel) olarak hacca gidebilir mi?”, “Hac yapmaya sağlık nedeniyle gücü yetmeyen kişi, vekâleten hac yaptırmak yerine, bu parayı sadaka olarak vermekle hac sorumluluğundan kurtulur mu?” (12.07.2017) (kurul.diyanet.gov.tr).