Zaman zaman “Kurban kesmek yerine parasını ihtiyaç sahiplerine versek daha faydalı olmaz mı?” şeklinde görüşler dile getirilir. Bu düşünce iyi niyetli olsa da ibadetin mahiyetiyle bağdaşmaz.
İbadetler emredildiği şekilde yapılır
DİYK’ye göre ibadetlerin şekil, şart ve rükünleri olduğu gibi hikmetleri ve amaçları da vardır; bunlar birbirinden ayrı düşünülemez. İbadetler ancak emredildikleri şekliyle yerine getirilir. Kurban ibadeti de ancak kurbanlık hayvanın usulüne uygun olarak kesilmesiyle yapılır (el-Fetâva’l-Hindiyye, V, 291).
Kurban, adından da anlaşılacağı üzere Allah’a yakınlaşmak için kan akıtmaktır. Kur’an şöyle buyurur:
لَن يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا وَلَٰكِن يَنَالُهُ التَّقْوَىٰ مِنكُمْ ۚ كَذَٰلِكَ سَخَّرَهَا لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَىٰ مَا هَدَاكُمْ ۗ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ ﴿٣٧﴾
Elbette onların etleri ve kanları Allah'a ulaşmayacaktır. Ancak O'na sizin takvanız erecektir. Onları bu şekilde sizin buyruğunuza verdi ki, size yolunu gösterdiğinden dolayı, Allah'ı tekbir ile yüceltesiniz. (Ey Muhammed!) Vazifelerini güzelce yapan iyilik sevenleri müjdele.
Bu ayet kurbanın özünün takva olduğunu bildirir; ama bunu hayvan kesimi bağlamında söyler, kesimi ortadan kaldırmaz.
Hayvanın kesilmesi rükündür
DİYK’ye göre kurbanın bedelini infak etmekle kurban ibadeti yerine getirilmiş olmaz; çünkü hayvanın kesilmesi bu ibadetin rüknüdür. Hz. Peygamber, kurban meşru kılındıktan sonra her yıl bizzat kurban kesmiştir (Tirmizî, Edâhî, 11; Buhârî, Hac, 117, 119; Müslim, Edâhî, 17). Ayrıca Kurban Bayramı’nda Allah katında en sevimli amelin kurban kesmek olduğunu, kurbanın kanı yere düşmeden Allah katında makbul olacağını bildirmiştir (Tirmizî, Edâhî, 1; İbn Mâce, Edâhî, 3).
Yardım ayrı bir ibadettir
Allah rızası için fakir ve muhtaçlara yardım etmek de Müslümanın önemli görevlerindendir; zaruret içindeki birine yardım etmek farzdır. Ancak DİYK’nin vurguladığı gibi bu iki ibadet birbirinin alternatifi değildir. Kurban yükümlüsü kurbanını keser, imkânı varsa ayrıca yardım da yapar.
DİYK’nin vekâletle kurban kararında da kurban kesmek yerine bedelinin muhtaçlara veya kurumlara verilmesiyle kurban ibadetinin yerine gelmeyeceği ve kurbanın bir “yardım kampanyasına” dönüştürülmemesi gerektiği açıkça belirtilmiştir.
Kurban günleri geçerse
Hanefîlere göre kurban yükümlüsü kurban günlerinde kesmezse, kurban kesme imkânı ortadan kalkar; bu durumda orta hâlli bir kurbanlık koyunun değerini sadaka olarak vermesi gerekir. Kurban için satın alınmış hayvan varsa, canlı olarak sadaka olarak verilir. Ama bu, kurban günlerinde kurban kesmemeyi mazur gösteren bir alternatif değil, bir telafi yoludur.
Kaynaklar: Hac 22/34-37; Kevser 108/2; Tirmizî, Edâhî, 1, 11; İbn Mâce, Edâhî, 3; Buhârî, Hac, 117, 119; Müslim, Edâhî, 17; el-Fetâva’l-Hindiyye, V, 291; Merğînânî, el-Hidâye, IV, 357; Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu (DİYK), “Kurban kesmek yerine sadaka vermekle bu ibadet yerine getirilmiş olur mu?” (12.07.2017), “Vekâlet Yoluyla Kurban Kesimi” (28.10.2009) (kurul.diyanet.gov.tr).