Dersin başlıkları7 başlık
İmanın ilk ve en temel esası Allah’a imandır. Diğer bütün iman esasları bu temele dayanır. Bu derste Allah’ın varlığını, birliğini ve Ehl-i sünnet âlimlerinin tasnif ettiği sıfatlarını öğreneceğiz.
Allah’ın varlığı
Kur’an, insanı evrendeki düzeni ve kendi yaratılışını düşünmeye çağırır: “Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için elbette ibretler vardır” (Âl-i İmrân 3/190). Kelâm âlimleri Allah’ın varlığını şu delillerle açıklar:
- Hudûs delili: Âlem değişir; değişen şey sonradan olmuştur (hâdistir). Sonradan olan her şeyin onu var eden bir yaratıcıya ihtiyacı vardır. Bu yaratıcı, kendisi sonradan olmayan, ezelî olan Allah’tır.
- İmkân delili: Evrendeki varlıkların var olmaları da olmamaları da mümkündür; varlıklarını kendilerinden almazlar. Varlığı kendinden olan, zorunlu bir varlığa (vâcibü’l-vücûd) dayanmaları gerekir.
- Nizam ve gaye delili: Evrendeki hassas düzen, rastlantıyla değil, ilim ve irade sahibi bir yaratıcıyla açıklanabilir (Mülk 67/3-4).
- Fıtrat delili: İnsan yaratılışında bir yaratıcıya yönelme duygusu taşır; zor anlarda bu duygu açığa çıkar (Rûm 30/30; Ankebût 29/65).
Allah’ın birliği: Tevhid
“De ki: O, Allah’tır, bir tektir. Allah Samed’dir (her şey O’na muhtaçtır, O hiçbir şeye muhtaç değildir). Doğurmamış ve doğmamıştır. Hiçbir şey O’na denk değildir” (İhlâs 112/1-4). Allah’ın zatında, sıfatlarında ve fiillerinde ortağı yoktur. Allah’a ortak koşmaya şirk denir ve Kur’an’a göre bağışlanmayacak en büyük günahtır (Nisâ 4/48).
Allah’ın sıfatları
Ehl-i sünnet âlimleri, Kur’an ve Sünnet’te bildirilen sıfatları anlamayı kolaylaştırmak için şöyle tasnif etmiştir:
Zâtî (selbî) sıfatlar
| Sıfat | Anlamı | Zıddı (Allah için imkânsız) |
|---|---|---|
| Vücûd | Var olmak | Yokluk |
| Kıdem | Varlığının başlangıcı olmamak (ezelî) | Sonradan var olmak |
| Bekâ | Varlığının sonu olmamak (ebedî) | Yok olmak |
| Vahdâniyet | Zatında, sıfatlarında ve fiillerinde bir olmak | Ortağının bulunması |
| Muhâlefetün li’l-havâdis | Yaratılmışlardan hiçbirine benzememek | Yaratılmışlara benzemek |
| Kıyâm bi-nefsihî | Varlığı kendinden olmak, hiçbir şeye muhtaç olmamak | Başkasına muhtaç olmak |
Bu sıfatlarda ifade edilen, Allah’a yakışmayan her şeyin O’ndan uzak tutulmasıdır (tenzih). “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur. O her şeyi işitendir, görendir” (Şûrâ 42/11).
Sübûtî sıfatlar
| Sıfat | Anlamı |
|---|---|
| Hayat | Diri olmak; ölümsüz ve uykusuz hayat (Bakara 2/255) |
| İlim | Olmuşu, olanı ve olacağı; gizliyi ve açığı bilmek (En‘âm 6/59) |
| Semi‘ | Her şeyi, bir araca ihtiyaç duymadan işitmek |
| Basar | Her şeyi, bir organa ihtiyaç duymadan görmek |
| İrade | Dilemek; olan her şey O’nun dilemesiyle olur (Tekvîr 81/29) |
| Kudret | Her şeye gücü yetmek (Bakara 2/20) |
| Kelâm | Konuşmak; harf ve sese muhtaç olmadan. Kur’an Allah’ın kelâmıdır. |
| Tekvin | Yaratmak, var etmek (Mâtürîdîlere göre ayrı bir sıfattır; Eş‘arîler bunu kudret sıfatının taallukları içinde görür). |
Haberî sıfatlar
Kur’an ve hadislerde Allah için “el”, “yüz”, “istivâ” gibi ifadeler geçer. Ehl-i sünnet bu ifadeleri Allah’ı yaratılmışlara benzetmeden (teşbih etmeden) ve tamamen inkâr etmeden (ta‘til etmeden) kabul eder. Selef âlimleri çoğunlukla bunların anlamını Allah’a havale etmeyi (tefvîz), halef âlimleri ise Arap dilinin imkânlarına göre “kudret, rahmet, hâkimiyet” gibi Allah’a yakışan anlamlarla yorumlamayı (te’vîl) tercih etmiştir. Her iki yol da Ehl-i sünnet içindedir.
Esmâ-i Hüsnâ
“En güzel isimler Allah’ındır. O’na bu isimlerle dua edin” (A‘râf 7/180). Allah’ın isimlerini anlamlarıyla öğrenmek, O’nu tanımanın en güzel yoludur. Bkz. Esmâü’l-Hüsnâ.
Allah’ı nasıl düşünmemeliyiz?
- Allah bir mekânda veya zamanda sınırlı değildir; mekânı ve zamanı O yaratmıştır.
- Allah’ın bir cismi, şekli, rengi yoktur; hayalimize gelen her şey yaratılmıştır, Allah ise ondan başkadır.
- Allah’ın zatını düşünmek yerine, yarattıklarını düşünmek tavsiye edilmiştir.
Bu derste öğrendiklerimiz
- Allah’ın varlığı hudûs, imkân, nizam ve fıtrat delilleriyle anlaşılır.
- Allah zatında, sıfatlarında ve fiillerinde birdir; ortak koşmak (şirk) en büyük günahtır.
- Zâtî sıfatlar 6, sübûtî sıfatlar Mâtürîdîlere göre 8’dir (tekvin dahil).
- Haberî sıfatlarda teşbih ve ta‘til reddedilir; tefvîz ve te’vîl Ehl-i sünnet içindedir.
Kendini sına
Allah’ın altı zâtî sıfatını sayınız.
Vücûd, kıdem, bekâ, vahdâniyet, muhâlefetün li’l-havâdis, kıyâm bi-nefsihî.
Tekvin sıfatı konusunda Mâtürîdî ve Eş‘arîler nasıl ayrılır?
Mâtürîdîler tekvini ayrı bir ezelî sıfat sayar; Eş‘arîler onu kudret sıfatının yaratmaya taalluku olarak değerlendirir.
“Muhâlefetün li’l-havâdis” ne demektir?
Allah’ın yaratılmışlardan hiçbirine hiçbir yönden benzememesidir (Şûrâ 42/11).
Kaynaklar: Bakara 2/255; Âl-i İmrân 3/190; Nisâ 4/48; En‘âm 6/59; A‘râf 7/180; Rûm 30/30; Şûrâ 42/11; Mülk 67/3-4; İhlâs 112/1-4; Ebû Hanîfe, el-Fıkhü’l-ekber; Mâtürîdî, Kitâbü’t-Tevhîd; Nesefî, el-Akâid; Teftâzânî, Şerhu’l-Akâid; Cüveynî, el-İrşâd; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Sıfat” ve “Tevhid” maddeleri.
Kaynaklar
- Kur’an-ı Kerim, Âl-i İmrân 3/190
- Kur’an-ı Kerim, Mülk 67/3-4
- Kur’an-ı Kerim, İhlâs 112/1-4
- Kur’an-ı Kerim, Nisâ 4/48
- Kur’an-ı Kerim, Şûrâ 42/11
- Kur’an-ı Kerim, Bakara 2/255
- Kur’an-ı Kerim, Tekvîr 81/29
- Kur’an-ı Kerim, Bakara 2/20
Son gözden geçirme:
Ders sonu
Dersi bitirdiğinizi düşünüyorsanız işaretleyin; dilediğiniz zaman geri alabilirsiniz. Sonraki derse işaretlemeden de geçebilirsiniz.
Bu ders için önceki sürümden kalan bir önceki okuma kaydı var (sona kadar kaydırıldığı için otomatik yazılmıştı). Tamamlandı saymak isterseniz yukarıdaki düğmeye dokunun.
12 derslik risale