İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe

Hayatı

80 (699) yılında Kûfe’de doğdu. Ailesi aslen Horasanlıdır ve ipek kumaş ticaretiyle uğraşıyordu. Gençliğinde ticaretle meşgul olurken kelâm tartışmalarına katıldı; sonra fıkha yöneldi ve Kûfe’nin büyük fakihi Hammâd b. Ebû Süleyman’ın derslerine on sekiz yıl devam etti. Hammâd’ın vefatından sonra onun ders halkasının başına geçti.

Emevî valisi İbn Hübeyre’nin ve ardından Abbâsî halifesi Ebû Ca‘fer el-Mansûr’un kadılık tekliflerini kabul etmedi; bu yüzden hapsedildi ve eziyet gördü. 150 (767) yılında Bağdat’ta vefat etti; kabri bugün Bağdat’ın Âzamiye semtindedir.

İlmî şahsiyeti ve mücadelesi

Ebû Hanîfe, dersini tek başına anlatan bir hoca değil, meseleleri talebeleriyle birlikte tartışan bir heyetin başkanıydı. Bir soru ele alındığında önce Kur’an’a, sonra sünnete ve sahabe kavline bakılır; açık hüküm yoksa kıyas ve istihsan ile görüş oluşturulurdu. Henüz yaşanmamış meseleler için de hüküm tespit etmesi (takdîrî fıkıh), İslam hukukunu geniş bir coğrafyada uygulanabilir kıldı.

İtikatta Ehl-i sünnetin temel ilkelerini savundu; büyük günah işleyenin imandan çıkmadığını, imanın kalple tasdik ve dille ikrar olduğunu vurguladı. Bu görüşler daha sonra İmam Mâtürîdî tarafından sistemleştirildi.

Eserleri

• el-Fıkhü’l-ekber (itikada dair; kendisine nispet edilir)
• el-Âlim ve’l-müteallim
• Risâle ilâ Osmân el-Bettî
• el-Vasiyye
• Talebelerinin derlediği Müsned’ler

Mirası

Talebeleri Ebû Yûsuf, İmam Muhammed ve Züfer onun görüşlerini yazıya geçirip geliştirdi. Hanefî mezhebi Abbâsîler, Selçuklular, Osmanlılar ve Bâbürlüler döneminde resmî mezhep hâline geldi; bugün Türkiye, Balkanlar, Orta Asya ve Hint alt kıtasında Müslümanların büyük çoğunluğu Hanefîdir.