Dersin başlıkları6 başlık
“Ehl-i sünnet ve’l-cemaat” ifadesi, Hz. Peygamber’in sünnetine (yoluna) ve sahabe cemaatine bağlı kalan Müslümanları anlatır. Hz. Peygamber ümmetin fırkalara ayrılacağını haber verdiğinde kurtuluşa erecek olanı “benim ve ashabımın yolu üzere olanlar” diye tarif etmiştir (Tirmizî, Îmân, 18).
İtikatta iki imam
İmam Mâtürîdî (ö. 333/944)
Semerkant’ta yaşadı. Ebû Hanîfe’nin itikadî görüşlerini sistemleştirdi. Başlıca eseri Kitâbü’t-Tevhîd. Hanefî mezhebindeki Müslümanların büyük çoğunluğu (Türkiye, Balkanlar, Orta Asya, Hint alt kıtası) itikatta Mâtürîdîdir.
İmam Eş‘arî (ö. 324/935-36)
Basra’da yaşadı. Uzun yıllar Mu‘tezile içinde bulunduktan sonra Ehl-i sünnet akidesini akli delillerle savundu. Başlıca eserleri el-İbâne ve Makâlâtü’l-İslâmiyyîn. Şâfiî ve Mâlikî mezhebindeki Müslümanların çoğu itikatta Eş‘arîdir.
Selef âlimlerinin (sahabe, tâbiîn ve ilk dönem imamlar) yolu ve hadis âlimlerinin itikadı da Ehl-i sünnet kapsamındadır. Ebû Hanîfe’nin el-Fıkhü’l-ekber’i, Tahâvî’nin el-Akîde’si ve Nesefî’nin el-Akâid’i bu yolun temel metinlerindendir.
Ortak esaslar
- Allah’ın zatı, sıfatları ve fiilleri hakkında teşbih ve ta‘til yapılmaması.
- Kur’an’ın Allah’ın mahluk olmayan kelâmı olduğu.
- Kader ve kazanın hak olduğu, insanın cüz’î iradesinden sorumlu olduğu (Cebriye ve Kaderiye’nin reddi).
- Büyük günah işleyenin imandan çıkmadığı; tövbe etmeden ölse de Allah’ın dilerse affedeceği.
- Kabir azabı, şefaat, mîzân, sırat, havz ve rü’yetullahın hak olduğu.
- Sahabenin tamamının adaletine ve saygınlığına; dört halifenin hilafetinin meşruiyetine inanmak.
- Ehl-i kıbleden hiç kimsenin, dinin kesin bir esasını inkâr etmedikçe tekfir edilmemesi.
Başlıca farklar
| Mesele | Mâtürîdîler | Eş‘arîler |
|---|---|---|
| Akıl ve Allah’ı tanıma | Peygamber gönderilmemiş olsa bile akıl sahibi Allah’ı tanımakla yükümlüdür. | Yükümlülük ancak vahiyle başlar. |
| İyi ve kötü (hüsün-kubuh) | Bazı şeylerin iyiliği ve kötülüğü akılla bilinebilir; din bunu açıklar. | İyi ve kötüyü belirleyen esas olarak dindir. |
| Tekvin sıfatı | Ayrı, ezelî bir sübûtî sıfattır (sıfat sayısı 8). | Kudret sıfatının taallukudur (sıfat sayısı 7). |
| İnsan iradesi | Cüz’î iradenin seçimi insana aittir; etki alanı daha geniştir. | Fiili Allah yaratır, insan kesb eder; kesb kavramı öne çıkar. |
| Gücün üstünde yükümlülük | Allah kulunu gücünün üstünde bir şeyle yükümlü tutmaz; bu aklen de caiz değildir. | Aklen caizdir, fakat vaki değildir (Bakara 2/286). |
| İmanda istisna | “İnşallah müminim” denmez. | Akıbet (son nefes) kastıyla denebilir. |
| İmanın artıp eksilmesi | Tasdik olarak artmaz, eksilmez. | Artar ve eksilir (kemal bakımından). |
| Allah’ın fiillerinde hikmet | Allah’ın fiilleri hikmetlidir; abes iş yapmaz. | Allah’ın fiilleri hikmetlidir, ama O’nu bir şeye mecbur tutacak bir gaye yoktur. |
Âlimler, bu farkların bir kısmının lafzî, bir kısmının da içtihadi olduğunu ve hiçbirinin iki ekolü birbirinden koparmadığını belirtmiştir. Osmanlı döneminde bu farklar üzerine “ihtilafnâme” türü eserler yazılmış ve iki ekol “Ehl-i sünnet’in iki kanadı” olarak görülmüştür.
Ehl-i sünnet dışındaki bazı fırkalar
- Haricîler: Büyük günah işleyeni kâfir saydılar.
- Mu‘tezile: Sıfatları zatla izah ettiler, Kur’an’ın mahluk olduğunu, insanın fiillerini kendisinin yarattığını ve rü’yetullahın olmayacağını söylediler.
- Cebriye: İnsanın hiçbir iradesi olmadığını savundu.
- Müşebbihe / Mücessime: Allah’ı yaratılmışlara benzetti.
Bu fırkaların doğuşu tarihsel bağlamda anlaşılmalıdır. Ehl-i sünnet, aşırılıklar arasında orta yolu (vasat) temsil eder: “Böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” (Bakara 2/143).
Bu derste öğrendiklerimiz
- Ehl-i sünnet, sünnete ve sahabe cemaatine bağlı Müslüman çoğunluğun yoludur.
- İtikatta iki büyük ekol: Mâtürîdîlik (Hanefîler) ve Eş‘arîlik (Şâfiî ve Mâlikîlerin çoğu).
- İki ekol temel esaslarda birleşir; farklar ayrıntı ve yöntemdedir.
- Ehl-i sünnet, Haricîlik, Mu‘tezile, Cebriye ve teşbih arasında orta yoldur.
Kendini sına
İmam Mâtürîdî’nin itikadî görüşleri kime dayanır?
Büyük ölçüde İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe’nin itikadî görüşlerine.
Tekvin sıfatı konusunda iki ekolün farkı nedir?
Mâtürîdîler ayrı bir ezelî sıfat sayar; Eş‘arîler kudret sıfatının taalluku olarak görür.
Ehl-i sünnet büyük günah işleyen hakkında Haricîlerden nasıl ayrılır?
Haricîler onu kâfir sayar; Ehl-i sünnet ise mümin olmaya devam ettiğini, Allah’ın dilerse affedeceğini söyler.
Kaynaklar: Bakara 2/143, 286; Tirmizî, Îmân, 18; Ebû Hanîfe, el-Fıkhü’l-ekber; Tahâvî, el-Akîdetü’t-Tahâviyye; Mâtürîdî, Kitâbü’t-Tevhîd; Eş‘arî, el-İbâne, Makâlâtü’l-İslâmiyyîn; Nesefî, el-Akâid; Ebû Uzbe, er-Ravzatü’l-behiyye; Kemalpaşazâde, Mesâil’ül-ihtilâf; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Ehl-i Sünnet”, “Mâtürîdiyye” ve “Eş‘ariyye” maddeleri.
Kaynaklar
- Tirmizî, Îmân, 18
- Kur’an-ı Kerim, Bakara 2/286
- Kur’an-ı Kerim, Bakara 2/143
Son gözden geçirme:
Ders sonu
Dersi bitirdiğinizi düşünüyorsanız işaretleyin; dilediğiniz zaman geri alabilirsiniz. Sonraki derse işaretlemeden de geçebilirsiniz.
Bu ders için önceki sürümden kalan bir önceki okuma kaydı var (sona kadar kaydırıldığı için otomatik yazılmıştı). Tamamlandı saymak isterseniz yukarıdaki düğmeye dokunun.
12 derslik risale