‹ Siyer-i Nebî · Peygamberimizin Hayatı
11. bölümDoğumdan peygamberliğe · İslâm öncesi · Câhiliye dönemi

İslâm’dan Önce Arabistan ve Mekke

İslâm öncesi Arabistan’da kabile düzeni, Mekke ve Kâbe, Kureyş’in ticaret anlaşmaları ve Hanîfler.

Peygamberimizin hayatını anlamak için önce doğduğu dünyaya bakmak gerekir. Bu bölümde İslâm’dan önceki Arabistan’ı, Mekke’yi, Kureyş’in konumunu ve ticaret düzenini TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki “Muhammed”, “Câhiliye” ve “İlâf” maddelerine dayanarak ele alıyoruz.

Bu yazıda7 başlık · 4 dk okuma
  1. Câhiliye dönemi: kabile toplumu
  2. Mekke ve Kâbe
  3. Kureyş ve ticaret: İlâf
  4. Dinî çevre
  5. Farklı rivayetler
  6. Bu bölümden akılda kalanlar
  7. Ne öğrendik?

Câhiliye dönemi: kabile toplumu

TDV’nin aktardığı geleneksel görüşe göre İslâm öncesi Arap toplumu büyük ölçüde kabile düzenine dayanıyordu. Bu toplumda peygamber ve kutsal kitap yoktu; putperestlik yaygındı. Kabile gururu, kabileler arası kan davaları, faiz ve güçlünün zayıfı ezmesi dönemin bilinen özellikleri arasında sayılır. Hicaz’da her kabile kendi reisi tarafından yönetilirdi.

Habeşistan’a hicret eden Müslümanların sözcüsü Ca’fer b. Ebî Tâlib, Necâşî’ye bu dönemi şöyle özetlemiştir: putlara tapılıyor, leş yeniyor, akrabalık hukuku gözetilmiyor, komşuya kötü davranılıyor, güçlü zayıfı eziyordu. Modern araştırmacılar “cehâlet” kavramını “bilgisizlikten çok kabalık ve şiddet” olarak da yorumlamıştır; bunun zıddı “hilm”, yani olgunluk ve sabırdır.

Mekke ve Kâbe

Mekke, Adnânîlerin yurdu kabul edilir; Peygamberimiz de burada doğmuştur. Kureyş, Kâbe’nin çevresinde hac ve umre törenlerini yürütüyordu. Bu törenlerin kökü, İbrâhim ve İsmâil’e dayanan geleneğe uzanır. Zamanla Kâbe’nin içine ve çevresine putlar yerleştirildi; TDV, Kureyş’in başka kabilelerin putlarını da buraya koyarak ziyaretçi çektiğini ve bunun Kureyş’in kabileler arasındaki itibarını artırdığını belirtir.

Bu ortamda Hanîf adı verilen az sayıda kişi, İbrâhim’in dinine bağlı tevhid inancını sürdürüyordu. Peygamberimizin de putperestlikten uzak durduğu aktarılır.

Kureyş ve ticaret: İlâf

Kureyş’in gücü yalnızca Kâbe’ye bağlı değildi; ticaret de Mekke’nin hayat damarıydı. TDV’nin “İlâf” maddesine göre “ilâf”, Kureyş’in çevre devletler ve kabilelerle yaptığı ticaret anlaşmalarını ve serbest geçiş izinlerini ifade eder. Kur’an’da Kureyş sûresinde anılır. Rivayete göre bu anlaşmaların kökü Hâşim b. Abdümenâf dönemine uzanır; Hâşim ve kardeşleri bu işte öne çıkan isimler olarak zikredilir.

Kışın Yemen ve Habeşistan’a, yazın Şam ve Anadolu yönüne kervanlar çıkardı. Kureyş tüccarları ayrıca Dûmetülcendel, Bahreyn, Umân, Hadramut ve Yemen panayırlarında ve Ukâz’da bulunurdu. Haram aylarda savaşın yasak olması, bu seferleri ve panayırları mümkün kılan önemli bir düzendi.

Dinî çevre

TDV, Mekke’de Yahudi ve Hıristiyan varlığından daha çok Medine’deki üç Yahudi kabilesinin ve Habeşistan’daki Hıristiyan Necâşî’nin ismini anar. Yani Mekke toplumunun dinî karakteri büyük ölçüde putperestlikle belirgindi; tevhid inancı ise Hanîflerle sınırlı kalmıştı.

Farklı rivayetler

  • Câhiliye yorumu: Dönemin tamamen karanlık olarak anlatılması geleneksel görüştür; bazı araştırmacılar kavramı “kabalık ve şiddet” olarak yorumlar.
  • İlâf anlaşmaları: Anlaşmaların kimler tarafından, hangi devletlerle ve nasıl yapıldığı kaynaklarda farklı aktarılır (Ya’kūbî, İbn Habîb vb.); burada genel çerçeve verilmiştir.
  • Hanîfler: Sayıları ve isimleri hakkında rivayetler farklıdır; bu bölümde yalnızca varlıkları belirtilmiştir.

Bu bölümden akılda kalanlar

  • İslâm öncesi Arabistan’da kabile düzeni, putperestlik, kan davaları ve güçlünün zayıfı ezmesi öne çıkıyordu.
  • Mekke’de Kureyş, Kâbe’deki hac ve umre törenlerini yürüterek kabileler arasında itibar kazanmıştı.
  • Kureyş’in ticaret anlaşmaları (ilâf) kışın Yemen ve Habeşistan’a, yazın Şam yönüne kervan çıkarmasını sağladı; Kur’an’da Kureyş sûresinde anılır.
  • Hanîfler adıyla anılan az sayıda kişi İbrâhim’in dinine bağlı tevhid inancını sürdürüyordu.

Ne öğrendik?

Üç kısa soru; puan yok, yalnızca kendini denemek için.

1Kureyş’in ticaret anlaşmaları ve serbest geçiş izinleri için hangi terim kullanılır?

2Kureyş kervanları kışın ve yazın hangi yönlere giderdi?

3İbrâhim’in dinine bağlı tevhid inancını sürdüren az sayıdaki kişilere ne denir?

Kaynaklar: Mustafa Fayda, “Muhammed”; “Câhiliye”; “İlâf”, TDV İslâm Ansiklopedisi.

Yorumlar

Düşüncenizi, sorunuzu ya da düzeltme önerinizi yazabilirsiniz. Yorumlar onaylandıktan sonra görünür.

Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yazın.

Yorum yazın

E-posta adresiniz yayınlanmaz.

Şehir seçin

Türkiye

Almanya

Hollanda

Belçika

Fransa

Avusturya

İsviçre

Birleşik Krallık

İsveç

Danimarka

Norveç

KKTC

Azerbaycan

Bosna-Hersek

Kuzey Makedonya

Kosova

Bulgaristan

Suudi Arabistan

Filistin

Mısır

BAE

Katar

ABD

Kanada

Avustralya