Her yıl 1 Nisan’da “nisan balığı” adıyla birbirini kandırmaya dayalı şakalar yapılır. Bu şakalar bazen masum bir güldürüden öte, insanları korkutan, üzen, maddi ve manevi zarara uğratan sonuçlar doğurabilir.
Bu yazıda4 başlık · 2 dk okuma
İslam’da şaka
Hz. Peygamber güler yüzlü idi ve zaman zaman şaka yapardı. Sahabe “Ey Allah’ın Resûlü! Bizimle şakalaşıyorsun” deyince “Ben doğrudan başka bir şey söylemem” buyurmuştur (Tirmizî, Birr, 57). Örneğin yaşlı bir kadına “Cennete yaşlılar girmez” demiş, kadın üzülünce Allah’ın onları genç olarak cennete koyacağını anlatmıştır (Tirmizî, Şemâil, 240). Demek ki şaka, doğruluk sınırı içinde kalmalıdır.
Şaka amaçlı yalan
- “Yazıklar olsun insanları güldürmek için konuşup yalan söyleyene! Yazıklar olsun ona! Yazıklar olsun ona!” (Ebû Dâvûd, Edeb, 80; Tirmizî, Zühd, 10).
- “Şaka da olsa yalanı terk eden kimseye cennetin ortasında bir köşk verileceğine kefilim” (Ebû Dâvûd, Edeb, 7).
- “Bir Müslümanın diğer bir Müslümanı korkutması helal değildir” (Ebû Dâvûd, Edeb, 85).
Bu hadisler, 1 Nisan şakalarının büyük kısmını oluşturan yalan haber, sahte kaza/ölüm haberi, korkutma ve küçük düşürme içerikli şakaların caiz olmadığını açıkça gösterir. Ayrıca bu şakalar gerçek dışı ihbarlarla acil servislerin meşgul edilmesi gibi başkalarının hakkını çiğneyen sonuçlar doğurabilir.
1 Nisan’ın kökeni hakkında
1 Nisan geleneğinin, Endülüs’te Müslümanların bir 1 Nisan günü kandırılarak katledilmesinden doğduğu yönünde yaygın bir anlatı vardır. Bu anlatının güvenilir tarihî bir kaynağı bulunmamaktadır. Geleneğin kökeni tartışmalıdır; Avrupa’da takvim değişikliğine bağlayan açıklamalar da kesin değildir. Bir uygulamanın yanlışlığını göstermek için doğrulanmamış bilgilere başvurmaya gerek yoktur; yalanın haram oluşu yeterli bir gerekçedir.
Güzel şakanın ölçüleri
- Doğru olmalı, yalan içermemelidir.
- Kimseyi korkutmamalı, üzmemeli, küçük düşürmemelidir.
- Kul hakkına ve maddi zarara yol açmamalıdır.
- Ölçülü olmalı; sürekli şaka ciddiyeti ve saygınlığı zedeler.
Sosyal medyada paylaşılan asılsız haberler için de aynı ilke geçerlidir. Bkz. sosyal medya kullanırken dikkat edilecekler.
Kaynaklar: Tevbe 9/119; Hucurât 49/11; Tirmizî, Birr, 57; Zühd, 10; Şemâil, 240; Ebû Dâvûd, Edeb, 7, 80, 85; Nevevî, el-Ezkâr, “Mizah” bâbı; Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu, “Şakada yalan” (kurul.diyanet.gov.tr).
